Бүгүн, сэтинньи 25 күнүгэр Сахабыт сиригэр Олоҥхо күнэ. Ил Дархан Айсен Николаев Саха норуотун улуу эпическэй нэһилиэстибэтигэр аналлаах Олоҥхо күнүн биллэриэҕиттэн, хас оскуола, уһуйаан аайы бу күнү бэлиэтиибит, олохторун олоҥхону уһуйууга анаабыт дьоммутун ахтабыт- саныыбыт. Олоҥхону оҕоҕо үөрэтиигэ олоҕун анаабыт тарбахха баттаныллар педагогтартан биирдэстэрэ Анисия Даниловна Софронова буолар.
Кэлэр 2026 сылга улууспутугар олоҥхону кэлэр көлүөнэҕэ иҥэриигэ, үөрэтиигэ үлэлэспит Анисия Даниловна Софронова баара буоллар 80 сааһын туолуо этэ. Бу бэлиэ датаҕа кини үлэлээн ааспыт Н.Е.Иванов аатынан Бѳтүҥ оскуолата ураты тэрээһин ыытар былааннаах. Улуустааҕы үөрэх управлениета «Айыы намыһын ырыаһыттар» диэн үөрэтэр ситим бырайыагы И.И. Константинов — Дэлэгээт Уйбаан аатынан Сулҕаччы оскуолатын базатыгар ыытыаҕа. Бу бырайыак ааптарынан Клара-Ситэри Романовна Кириллина буолар.
Анисия Даниловна бэйэтэ олоҥхону толорботор да, талааннаах педагог-сырдатааччы, үөрэтээччи, уһуйааччы этэ. Кини билиҥҥи үйэҕэ олоҥхону харыстыырга көннөрү толоруу ситэтэ суоҕун өйдүүрэ. Оҕолору кини тылын, символларын, дириҥ ис хоһоонун өйдүүргэ үөрэтэрэ. Анисия Даниловна 1998 сыллаахха тэрийбит «Оллоон» бѳлѳҕѳ 2011 сыллаахха Саха сирин образцовай ансамбылыгар тиийэ үүммүтэ. Олоҥхону үөрэтиигэ бырагыраама кэмчи эрдэҕинэ, туспа бырагыраама оҥорон, үөрэнээччилэригэр олоҥхо тыынын иҥэрэрэ. Кини дьарыктарыгар Орто дойду көмүскээччилэрэ, Айыы күүстээх бухатыырдара, Аллараа дойду албын абааһылара тиллэллэрэ, оҕону хараҕар ойуулаан кѳрѳр сатабылын сайыннарара. Кини оҕолорго Олоҥхоҕо айылҕаны ойууларын, геройдар дьайыыларын уонна кинилэр кэпсэтиилэрин суруллубутугар киирбит метафоралары арыйарга үөрэппитэ. Маны сэргэ оҕолору кытта тэҥҥэ биһиэхэ, улахан дьоҥҥо, биллэр биллибэттик олоҥхону интэриэһиргиир гына тапталы иҥэрбит эбит диэн билигин сыаналыыбыт.
Анисия Даниловна 2011 сыллаахха эдэр уһуйааччыларга, саҥа саҕалааччыларга көмөлөһөр санааттан «Оҕо уонна олоҥхо» авторскай босуобуйаны 1000 тираһынан «Бичик» кинигэ кыһатыгар таһаартарбыта, 2018 сыллаахха эдэр уһуйааччыларга, олоҥхону толорор оҕолорго анаан «Оллоон олоҥхото» (оҕону олоҥхоҕо уһуйууга көмө босуобуйа) оҕо сааһын учуоттаан, үөрэтэргэ сөптөөх кылгатыллыбыт тиэкистэрдээх олус туһалаах босуобуйаны таһааран бэйэтин кэннигэр тапталлаах Амматыгар олоҥхону сайыннарыыга бэлэх быһыытынан хаалларда. Саха Сиригэр Олоҥхо Күнүн бэлиэтиирбитигэр, биллибит олоҥхоһуттар ааттарын ааттыыбыт, Олонхо уратытын бэлиэтиибит. Бу күн оскуолаларга, бибилэтиэкэлэргэ ааҕааччылар күрэхтэрэ, научнай-практическай кэмпириэнсийэлэр уонна аһаҕас уруоктар ыытыллаллар. Итиннэ Анисия Даниловна Софронова курдук педагогтар быһаччы өҥөлөрө улахан.
Анисия Даниловна Олоҥхону үѳрэтэргэ сөптөөх эйгэни тэрийэр сэмэй үлэһиттэртэн биирдэстэрэ этэ. Кини Олоҥхо дириҥ өйдөбүлүнэн иитэн улаатыннарбыт үөрэнээччилэрэ бүгүн бэйэлэрэ учууталлар, культурологтар, суруналыыстар уонна бэйэлэрин нэһилиэстибэлэрин сыаналыыр өйдөөх-санаалаах олоххо активнай позициялаах дьон буолаллар. Бу күн Анисия Даниловна туһунан «Олонхоҕо анаммыт олох» диэн 2024 сыллаахха тахсыбыт кинигэттэн кинини чугастык билэр, Олоҥхо Киинин научнай-методическай уонна тас сибээскэ үлэҕэ сүрүннүүр үлэһитэ Ульяна Михайловна Флегонтова бу курдук суруйбутун билиһиннэриэхпин баҕарабын.
“Анисия Даниловна туһунан Олоҥхо Киинигэр үлэҕэ киириэм инниттэн билэбин. 1981 сыллаахха Саха государственнай университетын бүтэрэн Аммаҕа ананан тиийбитим. Онно ыал буолбутум. Кэргэним аҕата Руслан Григорьевич бииргэ төрөөбүт балта Клара Григорьевна ийэтинэн бииргэ төрөөбүт балта Анисия Даниловналаах Бөтүҥҥэ олороллоро. Сулҕаччыттан Аммаҕа киирээри кинилэргэ сылдьааччыбыт. Сүрдээх эйэҕэс ийэлэрэ өрүү итии чээйдээх үөрэн, кэпсэтэн, ким хайдах-туох олорорун сураһан көрсөрө. Кэлин Намҥа көһөн тиийбиппит кэннэ, Анисия Даниловна улахан уола Василий Вадимович саха-французскай оскуолабытыгар физика учууталынан ананан, кэргэнэ Варвара Александровналыын, кыыстарынаан Ася буолан көһөн кээлтэрэ. Онтон ыла кинилэри кытта эн-мин дэһэн өссө ыкса билсэбит. Манна кэлэн кинилэр Клара диэн кыыстанан эбии бөдөҥсүйбүттэрэ, ийэлэрэ Намнааҕы педучилищены бүтэрэн, идэлээх үлэһит буолбута. Саха Өрөспүүбүлүкэтин национальнай оскуолаларын чинчийэр институтугар научнай чинчийиибитинэн Олоҥхо педагогикатын хайысхатынан Амма улууһун Бөтүҥ орто оскуолатын кытта элбэхтик бииргэ үлэлиирбит. 2013 сыллаахха А.Черемных аатынан Оҕо ускуустубатын фольклорга преподавателэ А.Д. Софронова «Фольклор. 1-8 кылаас» үөрэҕин бырагырааматын Сыанабылыгар маннык суруйбуппун: «Бырагыраама оҕоҕо кыра эрдэҕиттэн олоҥхо эйгэтин тэрийэн, олоҥхону олоҕурбут ньыманан толоро үөрэтэргэ, уһуйарга анаммыт. Олоҥхо синтетическэй айымньы буоларын быһыытынан, норуот тылынан уус-уран айымньытын бары көрүҥэ болҕомтоҕо ылыллыбыта саамай сөптөөх. Бырагыраамаҕа үөрэнээччи бу көрүҥнэр тустарынан билиитин чиҥэтэрин таһынан толоруллар ньымаларын баһылыыра көрүллэр. Олоҥхону толорууга уһуйуу оҕо өйдөбүлүгэр олоҕурар бириинсиби тутуһара үлэ ситиһиилээх буоларын мэктиэлиир. Ааптар уһуйуу сөптөөх ньымаларын кылааһынан наардыыр, үлэ араас көрүҥүн туһанар. Туһаныллар литература баай, олоҥхоҕо анаан кэнники сүүрбэ сылга тахсыбыт литература табыгастаахтык ыйыллар, туһаныыга сүбэлэнэр».
2021 сыл бүтэһигэр эмиэ Сыанабылга ыыппыт бырагырааматын кээмэйэ өссө кэҥээбитэ, үөрэтэр ньымата чочуллубута харахха тута быраҕыллара. Бу курдук үүнэн-сайдан, өйүн-санаатын ууран туран дириҥник хорутан үлэлиирэ көстөрө. Ол туоһутунан Анисия Даниловна өрөспүүбүлүкэҕэ биир уһулуччу маастар-педагог буолан уһуйбут оҕолоро, «Оллоон»-нор дуо дэппит фольклорун бөлөҕө олоҥхону үгэс быһыытынан толорууга инники күөҥҥэ сылдьаллара буолар.
А.Д. Софронова үөрэтэр оҕолоро Олоҥхо Киинэ ыытар «Өбүгэ быстыбат ситимэ» өрөспүүбүлүкэтээҕи бэстибээлгэ сылтан сыл ситиһиилээх кыттыыта норуот тылынан уус-уран айымньытын көрүҥнэрин иҥэриигэ оҕону кытта айымньылаах үлэтин чаҕылхайдык көрдөрөллөр. Былырыын төрүттэммитэ үйэ чиэппэрин бэлиэтээбит «Олоҥхо дойдутун оҕотобун» өрөспүүбүлүкэтээҕи бэстибээлгэ Амма улууһун Бөтүҥ орто оскуолатын оҕолоро хаһан да көтүппэккэ утумнаахтык кытталлар. Ыраах айаннарын кыһалҕатын аахсыбакка кэлэн, дьоһун толорууларынан бэстибээл таһымын үрдэтэн үөрүүнү үксэтэллэрэ. Бэстибээлгэ толорууну таһынан оҕолоро чинчийэр үлэлэрин көрүү эмиэ баар. Олоҥхону чинчийэр, олоҥхоһуттар олохторун, айар үлэлэрин үөрэтэр сыралаах үлэҕэ «Оллооннор» ситиһиилэрэ эмиэ аҕыйаҕа суох. Маны таһынан өрөспүүбүлүкэ биир улахан таһымнаах түһүлгэтигэр, Олоҥхо Ыһыахтарыгар оскуола саастаах оҕолор күөн-күрэстэригэр «Оллооннор» кыайыы үтүмэн үөрүүтүн билбиттэрэ элбэх. Бу барыта – салайааччы бэриниилээх, тулуурдаах, дьулуурдаах үлэтин түмүгэ.
Саха оскуолатын «Төрөөбүт литература» үөрэх бырагыраамаларыгар кылаас аайы олоҥхону үөрэтии тиһигэ олохтономмутунан, олоҥхоҕо сөҥөн сытар норуот духуобунай баайын кэнчээри ыччакка тиэрдиигэ учууталы кытта уһуйааччы маастар-педагог оруола улахан диэн санаанан, научнай-методическай уонна тас сибээскэ үлэҕэ Олоҥхо Киинин «Учуутал уонна уһуйааччы» диэн 2017 сыллааҕыбырайыагын биир бастакынан,саҥаны сүрдээҕин сэргиир, олус көхтөөхтүк ылсан иһэр идэтинэн, А.Д. Софронова өйдөөн өйөөбүтүгэр махталым улахан. 2021 сыллаахха Бырайыак чэрчитинэн Олоҥхо Киинэ, С.Н. Донской-II аатынан Үөрэҕи сайыннарар уонна Идэни үрдэтэр үнүстүүт тэрийиилэринэнөрөспүүбүлүкэтээҕи научнай-методическай сэминээргэ оскуолатын саха тылын уонна литературатын бастыҥ учуутала Светлана Алексеевна Неустроевалыын «Олоҥхону үөрэтии уонна толорорго уһуйуу ситимэ» диэн бэртээхэй тиэмэнэн кыттыбыттара. Бииргэ ыытар үлэлэринэнустубут дьарыктарын көрдөрө-көрдөрө сиһилии кэпсээн, олоҥхону ылыныыга ааҕыы, толоруу уонна истии тэҥинэн ыытыллар ньымата көдьүүстээҕин көрдөрбүттэрэ, маннык үлэ кэскиллээҕин этэн үөрэ-көтө түмүктээбитэ. Семинар эрэ иннинэ Анисия Даниловна балыыһаттан саҥардыы тахсыбыт этэ. Былырыын бу дойдуттан барыан үс хонук эрэ иннинэ оҕолору дьиэтигэр ыҥыран, тохтообокко бэлэмнии сылдьыбытын кийиитэ Варвара Александровна кэпсээбитэ.
Орто дойдуга киһи бэлэх буолан кэлэр дииллэр. Биир оннук киһинэн туох да омнуота суох Анисия Даниловна Софронова буолар дии саныыбын. Улуу Олоҥхобут бүгүҥҥү кэмҥэ сайда, харыстана сылдьарыгар, олоҥхо эйгэтэ кэҥээн иһиитигэр үтүөлээх киһибит айымньылаах, сырдыкка сирдиир үлэтэ салҕана, аата ааттана туруо диэн эрэнэбит».
Акулина ИВАНОВА