Дьокуускай куорат килбэйэр киинигэр, Саха сирин норуоттарын муусукатын уонна фольклорун түмэлигэр киһи аахтан ааҕа олоруох, биир тыынынан бүтэрэр кэпсээннэри суруйар Наталия Рязанская “6 дьылҕа” диэн уус уран кинигэтэ күн сирин көрбүт үөрүүтүн ааҕааччыларын кытта үллэһиннэ. Биһирэм тэрээһинин кэпсээннэри таһаарбыт “Айар” кинигэтэ кыһата түмэли кытта сүбэлэрин холбоон ыыттылар.
Кинигэ биһирэмигэр саала иһэ лыык курдук толору буолла. Кэпсэтии саҕаланыан иннинэ кэлбит ыалдьыттарга анаан түмэл методиһа, биир дойдулаахпыт Мичийэ Матвеева уолунаан Юлианныын сахалыы матыыптары кыл кырыымпаҕа оонньоон иһирэх киэһэ долгунугар киллэрдилэр.
Ыраахтан-чугастан суруйааччы сүгүрүйээччилэрэ, чугас дьоно-сэргэтэ, бииргэ үлэлиир кэллиэгэлэрэ, үөлээннээхтэрэ, доҕотторо уонна кини айымньыларын сөбүлээн ааҕааччылар муһуннулар. Икки чаас устата буолбут истиҥ көрсүһүүгэ кинилэр бэйэлэрин санааларын, Наталия Рязанская чахчы уран тылы баһылаан сэргэх, киһи таттаран ааҕар, бэл диэтэр ытатар кэпсээннэри умсугутуулаахтык суруйарын бэлиэтээн эттилэр, салгыы бу курдук өссө саҥа айымньыларынан үөрдэ турарыгар баҕардылар.
Эҕэрдэ тылларын «Айар кинигэ кыһатын таһаарааччы эрэдээктэрэ Марина Макеева, » “Айар абылаҥ” диэн литературнай түмсүү салайааччыта Вероника Стручкова, Дьокуускайга олорор биир дойдулаахтарын аатыттан Саха судаарыстыбаннай тыйаатырын тэрийэр салаатын салайааччыта Ньургуйаана Илларионова, Амма улууһун үөрэҕин салалтатын салайааччытын солбуйааччы Семен Шадрин, Саха норуодунай бэйиэтэ Саргылана Гольдерова-Саргы Куо уонна суруйааччы аймахтара, бииргэ үөрэммит, үлэлээбит доҕотторо, ааҕааччылара тиэрдэннэр, кини айар талааныгар сүгүрүйэллэрин, түбүктээх үлэтин быыһыттан хайдах быыс буолан маннык айымньылары айан таһаарарыттан сөҕөллөрүн эттилэр, киэн тутталларын биллэрдилэр. Бу киэһэ биир саамай долгутуулаах чааһынан “Алта дьылҕа” иһигэр киирбит “Огдоо” кэпсээн прототиба, 89 саастаах Ньурба ытык кырдьаҕаһа, сэрии сылын оҕото, доруобуйа харыстабылыгар Аграфена Гаврильевна Кузьмина оҕолорун, сиэннэрин кытта кэлэн кыттыыны ылбыта буолла.
“Мин Наталияны олох оҕом курдук санаатым уонна оҕолорбор бу эһиги балтыгыт буолар, онон кинини оннук көрөн мантан ыла балты гынаҕыт диэн эттим. Мин бэйэм ханна да биллибэтэх боростуой ыал ийэтэбин. Наталия мин 6-7 сааспар олорбут олоҕум историятын истэн, ону наһаа үчүгэйдик кэпсээҥҥэ тиһэн киллэрбит. Оччотооҕу сэрии сылын оҕолорун олохторо эмиэ миэнин курдук буоллаҕа дии. Миигин ол боломуочунай иитэ ылбатаҕа буоллар, тыыннаах да хааларым боппуруос буолуо этэ. Билиҥҥээҥҥэ диэри мин кинини истиҥник саныыбын, ийэм диэн этэбин, хаартыскатын илдьэ сылдьабын. Бэйэм оҕо сааһым ыарахан да буоллар, кэнники олоҕум үчүгэй. Наһаа үчүгэй киһиэхэ кэргэн тахсан, ыал буолан, биэс оҕоломмутум. Балыыһаҕа сиэстэрэнэн үлэлээбитим. Наталия киһини кытта кэпсэтэрэ истиҥиттэн сөҕөбүн. Маннык кинигэ биһирэмигэр биирдэ да сылдьа иликпин. Наһаа астынным, Наталия туһунан элбэҕи билэн үөрдүм, сөхтүм”, — диэн “Огдоо” диэн кэпсээҥҥэ бары аһыммыт, сүрэхпитинэн таптаабыт кыракый кыысчааммыт прототиба Аграфья Гаврильевна санаатын үллэһиннэ.
Дьэ кырдьык да киһи долгуйа ааҕар кэпсээннэрдээх Наталия Рязанская бу алта дьылҕаны дьиҥ олохтон ылан суруйбут буолан үгүс ааҕааччы киэҥ сэҥээриитин ылбыта. Онон даҕаны “Айар” кинигэ кыһата бу кэпсээннэри холбуу тутан, бэйэлэрэ ааттаан кинигэ таһаардылар. Наталия Константиновна бэйэтэ бэлиэтииринэн, кинигэ тахсыыта да туспа дьылҕалаах. Ол курдук кинигэ тахсарыгар сүрүн оруолу кини эрэллээх ааҕааччыта ылбыт. Ол – периодическай бэчээти тарҕатааччы, “Айар” кинигэ кыһатын кинигэ атыытыгар хас да төгүллээх кыайыылааҕа Лидия Спиридонова буолар. Лидия Семеновна суруйааччыта сүгүрүйээччитэ буолан, улуустааҕы хаһыат хас да нүөмэригэр тахсыбыт “Огдоо” кэпсээни ааҕан баран, хайаатар да кинигэ буолан тахсыан наада диэн туруорсан, “Айар” кинигэ кыһата ону ылынан, кинигэ олунньу ый бүтүүтэ тахсан, этэргэ диэри сибиэһэй бэрэски курдук түргэн үлүгэрдик атыыга барбыт.
“Мин бэйэм алта кинигэлээхпин. Ол курдук бу иннинэ “Уруум таптала”, “Амма ааттааҕа Анатолий Баишев”, “Аммаҕа төрүүллэр дьолоохтор” уонна “Сэттэ сурук” диэн кинигэлэрим сүрэхтэниилэрэ буолбута. Ол барыта Аммаҕа ыытыллыбыта. Онтон бу дьэ аан бастакытын дьоллоох Дьокуускай куоракка ааста. Наһаа үчүгэйдик барда, киһи бөҕөтө кэллэ. Огдоом кэлэн барда, олус долгуйдум. Билбэт ааҕааччыларым кытта кэлэн бардылар, санааларын үллэһиннилэр. Ону кытта аймахтарым, доҕотторум кэлэн эҕэрдэлээбиттэриттэн наһаа үөрдүм. Ол айарбар-тутарбар күүс биэрдэ. Алгыс бөҕө этилиннэ, хайҕанным даҕаны. Киһи кыраттан да үөрэр буоллаҕа. Бүгүн этиллибит тыллар миигин кынаттыыллар. Бу кинигэм бэйэтэ эмиэ интэриэһинэй дьылҕалаах диэххэ сөп. Тоҕо диэтэр кинигэ тахсыытыгар тус бэйэм тугу да гымматаҕым. Эппитим курдук манна улахан оруолу ааҕааччым Лидия Семеновна Спиридонова ылла. Онон киниэхэ өссө төгүл бэйэм махталбын тириэрдэбин. Ону тэҥэ бу түмэл дириэктэригэр, биир дойдулаахпытыгар Мария Корниловаҕа, биһирэми ыыппыт “Айар” кинигэ кыһатын эдэр үлэһитигэр Алина Бурцеваҕа, бары кэлэн кыттыбыт, санааларын үллэстибит дьоммор үгүрү-сүгүрү буоллун ”, — диэн этэр Наталия Константиновна.
Бу буоллаҕа эбээт, норуот, дьон-сэргэ билиниитэ диэн. Тыйаатыр көрөөччүтэ суох тыйаатыр буолбат дииллэринии, суруйааччы ааҕааччыта суох суруйааччы буолбат. Эн сүгүрүйэр ааҕааччылаах, эн суруйуугун дьон ылынар, дууһатын иһинэн аһарар буоллаҕына, ол аата эн өссө айар-тутар аналын уостубат, өссө күлүбүрүү умайар. Ол курдук Наталия Рязанская ааҕааччытын туруорсуутунан тахсыбыт кинигэтин биһирэмэ кини өрөспүүбүлүкэбит араас муннугар олорор сүгүрүйээччилэрдээҕин өссө төгүл туоһулаата. Биһирэм өссө биир бэлиэтэнэр түгэнинэн, “Айар”-дар кини кэпсээннэринэн мустубут дьоҥҥо кылгас викторина ыыппыттара буолла. Дьэ онно дьон хайдах курдук кэпсээннэри билэрин, хас биирдии дьоруойу ылыммытын көрөн сөхтүбүт. Бу күн өссө биир сүрэхтэнии буолла. Ол курдук Наталия Константиновна «Аммаҕа төрүүллэр дьоллоохтор» диэн кынаттаах тыллардаах хоһоонугар Лена Романова дьүрүл суруйбутун бэйэтэ толорон иһитиннэрбитин биһирэм кыттыылаахтара сэргээн дохсун ытыс тыаһын бэлэхтээтилэр.
Онон бу курдук улууспут биир тахсан иһэр суруйааччыта Наталия Рязанская өрөспүүбүлүкэбит тэбэр сүрэҕэр айымньылара тахсыбыт саҥа кинигэтин бэрт сэргэхтик , иһирэхтик сүрэхтээтэ. Аны бэйэбит улууспут ааҕааччыларын кытта муус устар ыйга көрсүһүө.
“Амма олоҕо” хаһыат