Е.С.Никитина аатын сүгэр Алтаммыт орто оскуолатын тиэргэнин таһа чэппиэр күн улахан тэрээһин буола турарын сибикилээн араас мааркалаах массыыналарынан туолла. Ол курдук, бу күн биһиги дьоҕус нэһилиэкпитигэр өрөспүүбүлүкэ илин эҥэр улуустарын уһуйааннарын иитиллээччилэригэр норуоттар икки ардыларынааҕы СТЕМ үөрэхтээһин «Куттала суох суол» диэн тиэмэнэн 2025-2026 сс. робототехникаҕа күрэҕин эрэгийиэннээҕи сүүмэрдиир түһүмэҕэ буолан ааста. Бу күрэх икки хайысхаларынан, «Арыйыылар лигалара» уонна «Билии лигата» ыытылынна.
Илин эҥэр түөрт улуустарын – Амма, Мэҥэ-Хаҥалас, Таатта, Чурапчы уһуйааннарыттан «Арыйыылар лигалара» хайысхаҕа 13 хамаанда, «Билии лигата» хайысхаҕа 5 хамаанда кыттыыны ыллылар, сыл устата утумнаахтык дьарыктаммыттарын киэҥ эйгэҕэ таһаардылар.
Күрэх быйылгы сезонун тиэмэтин «Куттала суох суол» (Безопасный маршрут) чэрчитинэн кырачаан инженердэр суол-иис эйгэтигэр куттал суох буолуутун үрдэтиигэ аныгылыы инновационнай быһаарыылары оҥороллоро ирдэнэр. Холобур, кыттааччылар олорор сирдэрин инфраструктуратын кытта сибээстээх бырайыактары оҥорон таһаарыахтарын сөп: тырааныспар ааһар хайысхаларынан ыгылаан кэмнэргэ (эбиэт бириэмэтэ, киэһээ үлэ чааһа бүтүүтэ) сатыы дьон туоруур сирдэригэр куттал үөскээбэтин хааччыйар, мууһу уулларар, суол бүрүөтүн куурдар, сырыыны тохтотор кыахтаах тэриллэри уо.д.а. оҥоруохтарын сөп. Күрэх дьүүллүүр сүбэтигэр өрөспүүбүлүкэбитигэр робототехника күрэхтэрин көҕүлээччитэ, робототехникаҕа уһуйаан саастаах оҕолорго анаммыт күрэхтэһиилэр эрэгийиэннээҕи кииннэрин салайааччыта, «Смарт Эдьюкейшн» хампаанньа дириэктэрэ Октябрина Петрова, Нам улууһуттан анал үөрэтиини ааспыт сэртипикээттээх экспердэр, ол курдук 7 №-дээх «Туллукчаан» оҕо уһуйаанын эбии үөрэхтээһин педагога Лиана Попова, 11 №-дээх «Сулусчаан» оҕо уһуйаанын эбии үөрэхтээһин педагога Анастасия Леверьева, И.Е.Винокуров аатын сүгэр Намнааҕы педагогика кэллиэһин преподавателэ Айтал Охлопков, 1 №-дээх «Солнышко» оҕо уһуйаанын эбии үөрэхтээһин педагога Татьяна Николаева уонна уопсастыбаннай экспердэринэн Мэҥэ Хаҥалас улууһун Майатааҕы «Кэнчээри» оҕону сайыннарар киин дириэктэрэ Екатерина Романова, Алтаннааҕы «Кэскил» оҕо уһуйаанын эбии үөрэхтээһин педагога Антонида Васильева үлэлээтилэр, бырайыактары сыаналаатылар. Тэрээһин үөрүүлээх арыллыытын бэйэтин эҕэрдэ тылынан Амма улууһун үөрэҕириитин салалтатын уопсай үөрэхтээһинин сүрүн исписэлииһэ Эмма Давыдова иилээтэ. Салгыы «Алтан нэһилиэгэ» тыа сирин түөлбэтин баһылыга Николай Карамзин, Е.С.Никитина аатын сүгэр Алтан орто оскуолатын дириэктэрэ Александр Шишигин, нэһилиэкпит «Кэскил» оҕо уһуйаанын сэбиэдиссэйэ Марина Васильева истиҥ эҕэрдэлэрин тириэртилэр, ыраах айантан толлубакка мустубут хамаандалар чилиэттэригэр сүүмэрдиир күрэххэ ситиһиини баҕардылар. Үөрүүлээх быһыыга-майгыга Марина Николаевна махтал тылларын этэн туран анаан-минээн бу сүдү тэрээһиҥҥэ уораҕайдарын туран биэрбит оскуола кэлэктиибигэр Махтал суругун туттарда. Өрөгөйдөөх чааһы Петр Назаров салайааччылаах оскуолабыт оҕолорун аныгылыы тэтимнээх үҥкүүлэрэ киэргэттэ.
Хамаандаларын ааттарыгар дьүөрэлии дьэрэкээн таҥастаах оҕолор үс сиэксийэҕэ арахсан бырайыактарын көмүскүү, саҥаны-сонуну айа-тута бардылар. Манна даҕатан эттэххэ, тоҕо быйылгы сүүмэрдиир күрэх Амма кытыы, дьоҕус нэһилиэгэр ыытылынна диэн оруннаах боппуруостар үөскээбит буолуохтарын сөп. Онуоха, биһиги «Кэскил» уһуйааммыт кырачаан инженердэрэ улууһу уҥуордаан, илин эҥэри эргийэн, өрөспүүбүлүкэҕэ миэстэлэһэн, салгыы үс сыл субуруччу Арассыыйа чөмпүйэнээтигэр киин куораттар оҕолоруттан туох да итэҕэһэ суох кыттан, кыайыы кынаттаах, ситиһии көтөллөөх кэлбиттэрэ улахан оруолу ылла. Онон сатабыллара салгыы сайдарыгар, үлэлэрин өрүтэ чиҥииригэр, саҥа хайысхаҕа тобулбут суоллара толору буоларыгар бу күрэх бары өттүнэн туһалаах, табыгастаах буолбута саарбаҕа суох. Маныаха уһуйааммыт салайааччыта инникини өтө көрөн, олох тэтимин кытары тэҥҥэ хардыылыыр, саҥаны сомсор, сонуну сэргиир үлэтин бэлиэтиир тоҕоостоох. Уһуйааччыларбыт сатабылларын, үлэҕэ бэриниилээхтэрин, оҕону иитиигэ-такайыыга баай уопуттаахтарын, ситиһиигэ сыаллаахтарын хайҕыах эрэ тустаахпыт. Хайа да үлэ сыаллаах-соруктаах ыытылыннаҕына ситиһиилээх буоларын мэлдьэһэр сатаммат.
Кырачаан инженердэр нууччалыы иҥнигэһэ суох, бэрт диэнник саҥаран тылыбыратан үлэлэрин билиһиннэрдилэр, бырайыактарын көмүскээтилэр. Бу үлэлэри көрөн иэгэйэр икки атахтаах өйтөн оҥорон, айан таһаарыыта хааччаҕа суоҕун бэркиһээтибит, сөхтүбүт-махтайдыбыт. Мөлүйүөнүнэн нэһилиэнньэлээх улахан куораттар оҕолорун кытары сайдыыларынан биһиги тыабыт сирдэрин оҕолоро биир кэрдиискэ туралларыттан киһи эрэ киэн тутта саныыр. Экспердэр тургутууларын ааспыт оҕолор салгыы араас аралдьытыыларга сырыттылар, үҥкүүлээтилэр, сүүрдүлэр-көттүлэр. Кинилэргэ анаан уһуйааммыт үлэһиттэрэ аквагрим оҥордулар, хартыыҥкалары уруһуйдаттылар, сахалыы төрүт оонньуулары оонньооттулар. Бу курдук, бэртээхэй күрэхпит түмүгэ өр күүттэрбэтэ. Салгыы түмүктэри билиһиннэрэбит:
«Арыйыылар лигалара» хайысхаҕа:
— «Ураты хамсааһын» (Необычное движение) анал аат – «Хатынчаана» уһуйаан «Хатынчаана» хамаандата (Амма улууһа, Амма нэһ.);
— «Хамаанда тыына» (Командный дух) анал аат – «Олимпионик» оҕону сайыннарар киин «Леголимп» хамаандата (Мэҥэ Хаҥалас, Төҥүлү нэһ.);
— «Бастыҥ бииргэ үлэлээһин» (Лучшее сотрудничество) – «Мичил» оҕону сайыннарар киин «Техноботы» хамаандата (Чурапчы улууһа, Чурапчы нэһ.);
— «Хардарыта сыһыаннаһыы иһин» (За взаимодействие) – «Харанский Кэрэчээн» уһуйаан «Чолбон» хамаандата (Мэҥэ Хаҥалас улууһа, Петровка нэһ.);
— «Рободетки» анал аат – «Сардаана» оҕону сайыннарар киин «Робостар» хамаандата (Амма улууһа, Амма нэһ.);
— «Инновационнай быһаарыы» (Инновационное решение) анал аат – «Сулусчаан» оҕону сайыннарар киин «Лего-Стар» хамаандата (Таатта улууһа, Ытык-күөл нэһ.);
— «Сезон тиэмэтин арыйыы» (Раскрытие темы сезона) анал аат – «Кэскил» уһуйаан «РоботЛэнд» хамаандата (Амма улууһа, Алтан нэһ.);
— «Билэ-көрө сатыыр өйдөр» (Пытливые умы) анал аат — «Кэнчээри» уһуйаан «М-АЙТУТ» хамаандата (Мэҥэ Хаҥалас улууһа, Майа нэһ.);
— «Рободетки» анал аат – «Сказка» уһуйаан «БэстТим» хамаандата (Мэҥэ Хаҥалас улууһа, Аллараа Бэстээх бөһ.);
— «Билиигэ дьулуһуу» (Стремление к знаниям) анал аат – «Мичээр» уһуйаан «СаТан» хамаандата (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа, Павловскай нэһ.);
— «Саамай чаҕылхай презентация» (Самая яркая презентация) анал аат – «Чуораанчык» оҕону сайыннарар киин «Бил-Ай-Тут» хамаандата (Таатта улууһа, Ытык-күөл нэһ.);
— «Инженернэй сатабыл» (Инженерное мастерство) анал аат – «Радуга» оҕону сайыннарар киин «РобоРадуга» хамаандата (Амма улууһа, Амма нэһ.);
— «Хамаанда тыына» (Командный дух) анал аат – «Чуораанчык» уһуйаан «Брикс Тим» хамаандата (Мэҥэ Хаҥалас улууһа, Майа нэһ.).
«Билии лигата» хайысхаҕа:
— «Хамаанданан бастыҥ быһаарыы» (Лучшее командное решение) анал аат — «Хатынчаана» уһуйаан «Хатынчаана» хамаандата (Амма улууһа, Амма нэһ.);
— «Ымпыктаан-чымпыктаан оҥоруу» (Совершенство в деталях) анал аат – «Радуга» оҕону сайыннарар киин «РобоРадуга» хамаандата (Амма улууһа, Амма нэһ.);
— «Инновационнай механизм» анал аат – «Сказка» уһуйаан «БэстТим» хамаандата (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа, Аллараа Бэстээх бөһ.);
— «Сылайары билбэт чинчийээччилэр» (Неутомимые исследователи) анал аат — «Кэнчээри» уһуйаан «М-АЙТУТ» хамаандата (Мэҥэ-Хаҥалас улууһа, Майа нэһ.).
Сүүмэрдиир илин эҥэрдээҕи күрэх түмүгүнэн тэхиниичэскэй айыы-тутуу Арассыыйатааҕы сүүнэ бэстибээлигэр өрөспүүбүлүкэ чиэһин мантан аллараа ааттаммыт хамаандалар көмүскүөхтэрэ:
- «Арыйыылар лигалара» хайысхаҕа:
— «Кэскил» уһуйаан «РоботЛэнд» хамаандата (Амма улууһа, Алтан нэһ.);
— «Чуораанчык» оҕону сайыннарар киин «Бил-Ай-Тут» хамаандата (Таатта улууһа, Ытык-күөл нэһ.);
— «Кэнчээри» уһуйаан «М-АЙТУТ» хамаандата (Мэҥэ Хаҥалас улууһа, Майа нэһ.);
— «Радуга» оҕону сайыннарар киин «РобоРадуга» хамаандата (Амма улууһа, Амма нэһ.).
«Билии лигата» хайысхаҕа:
— «Кэнчээри» уһуйаан «М-АЙТУТ» хамаандата (Мэҥэ Хаҥалас улууһа, Майа нэһ.);
— «Радуга» оҕону сайыннарар киин «РобоРадуга» хамаандата (Амма улууһа, Амма нэһ.);
— «Сказка» уһуйаан «БэстТим» хамаандата (Мэҥэ Хаҥалас улууһа, Аллараа Бэстээх бөһ.).
Күрэх үөрүүлээх сабыллыытыгар Алтаннааҕы «Кэскил» уһуйаан үлэһиттэрэ дьүүллүүр бөлөххө, экспердэргэ хабыллар ытыс тыаһын доҕуһуолунан бэйэлэрин сэмэй бэлэхтэрин туттардылар. Үс ый аннараа өттүгэр сүрэхтэммит биир дойдулаахтарбыт Алтана Артемьева тылларыгар, Егор Неустроев – Тулуйхан матыыбыгар «Уһуйааммыт уруйдан!» өрөгөй ырыатын иитиллээччилэр толорууларыгар бэлэх ууннулар. Амма улууһугар 2019 сылга ыытыллыбыт Саха сирин норуоттарын спортивнай оонньууларын спартакиадатыгар туһуланан оҥоһуллубут дьэдьэн, таммах, сардаана, бурдук бэлиэлэрин ростовой куукулалара кыттааччыларга эрэ анаан флешмоб оҥордулар, бары бүттүүн, оҕолуун-улаханныын тэтимнээх үҥкүү алыбыгар ыллардылар. Бу курдук бэрт өрө көтөҕүллүүлээхтик күрэхпит түмүктэннэ. Бу дьоһун тэрээһини Алтаммыт «Кэскил» уһуйаанын үлэһиттэрэ өрүү буоларыныы кыайа туттулар, ыалдьыттарга кэрэ түгэни бэлэхтээтилэр, үтүө өйдөбүлү хааллардылар. Үлэһиттэрэ бука бары сууласпытынан кэлэн оскуола уораҕайын киэргэтэн, күрэххэ бэлэмнээн, ыалдьыттары аан айаҕыттан сахалыы сиэринэн алаадьынан айах тутан көрсүбүттэрэ көрүөхтэн эриэккэс.
Уһуйаан үлэһиттэрэ тэрээһин өрө көтөҕүллүүлээхтик, үрдүк таһымҥа ааһарыгар быһаччы оруоллаах орто оскуола кэлэктиибигэр, чуолаан дириэктэргэ, дириэктэри иитэр үлэҕэ уонна хаһаайыстыбаннай чааска солбуйааччыларга, минньигэс-тотоойу астаах остолобуой үлэһиттэригэр, үҥкүүнэн киэргэппит, күрэх арыллыытыгар күрэхтэһээччилэри арыаллаан киллэрбит оскуола үөрэнээччилэригэр, «Иэйии» киин, Алтаннааҕы уот ситимин уолаттарыгар, олохтоох дьаһалтаҕа, ыалдьыттары хоннорбут, гарааһынан хааччыйбыт дьиэ-кэргэттэргэ дириҥ-истиҥ махтал тылларын тириэрдэллэр. Туһунан махтал тыллара күрэх көҕүлээччилэригэр, экспердэригэр ананаллар. Кинилэр такайыылара, сыаналаах сүбэлэрэ оҕолор сайдыыларыгар, саргылаах сарсыҥҥыларыгар бастыҥ көҕүлүүр күүс буолара саарбахтаммат. Онон, тэрээһин санаа хоту табыллан ыалдьыттартан ис сүрэхтэн тахсар махтал тылларын истэртэн бука үчүгэй суоҕа буолуо..
Татьяна АТЛАСОВА