Амма улууһун, Соморсун, Мээндиги нэһилиэктэрин бочуоттаах олохтооҕо, СӨ физическэй култууратын үтүөлээх үлэһитэ, сэрии сылын оҕото, кыраайы үөрэтээччи Михаил Алексеев бар дьонун кытта 80 сааһын үөрүүлээхтик бэлиэтээтэ. Үлэһит киһи үбүлүөйэ да ураты буолла. Отуттан тахса сыл муспут баай матырыйаалын көрдөрөр лабораториятын билиһиннэрдэ, бэйэтин тус санаатынан, өйүнэн-толкуйунан киллэрбит кыраайы үөрэтэр лабораториятын арыйда.
Амма улууһа биир иннигэр уктар ытык киһитэ, сээркээн сэһэнньитэ, сылайбат айаннаах, умсугутуулаах дьарыктаах Михаил Васильевич Алексеев 80 сааһын томточчу туолбутун бэлиэтиир үөрүүлээх түгэҥҥэ бэйэлэрин истиҥ эҕэрдэлэрин улуус баһылыгын бастакы солбуйааччы Василий Бураев, баһылыгы социальнай боппуруостарга солбуйааччы Ньургуйаана Илларионова, улуус үөрэҕин салалтатын салайааччыта Николай Ларионов, Амматааҕы оҕо спортивнай оскуолатын дириэктэрин солбуйааччы Виктория Владимирова, Мээндиги нэһилиэгин баһылыгын солбуйааччы Альбина Филиппова, Соморсун нэһилиэгин баһылыгын солбуйааччы Надежда Белолюбская, улуустааҕы кыраайы уонна историяны үөрэтэр түмэл дириэктэрэ Байдам Алгыс уола Айантай, кыраайы үөрэтээччилэр ааттарыттан түмэл сотруднига Вера Шилова, кыраайы үөрэтээччилэр Болугуртан Тимофей Никифоров, Соморсунтан Анисия Готовцева, кииннэммит бибилэтиэкэ дириэктэрин солбуйааччы Светлана Макарова, оҕо сааһын доҕоро, Мэҥэ Хаҥаластан спорт бэтэрээнэ Афанасий Илларионов, “Алаас” түөлбэттэн Петр Табунанов тириэртилэр уонна барҕа баҕа санааларын эттилэр.
Кинилэр Михаил Васильевиһы кытта алтыһыыларын ахтан туран, ытык сааһын өссө да эрчимнээхтик, атаҕын үрдүгэр сылдьар көрсөрүттэн үөрэллэрин, хорсун баҕа санаалара туола туруохтарын, кини дойдутун, дьонун туһунан хасыһар үлэтэ таһаарыылаах буоларыгар баҕардылар. Бэлиэ күнүгэр кыраайы үөрэтээччи истиҥ тыллары иһиттэ, бэлэхтэри тутта. Ол курдук улуус дьаһалтата кинигэ тахсыытыгар күүс-көмө буолуоҕун, “Айар” кинигэ кыһатыттан 100 000 солк сертификаты, үлэлээбит, салайбыт успуордун оскуолата 30 000 солк сертификаты, Мээндиги нэһилиэгэ сир учаастагын, Соморсуннар убаһа бэлэхтээн үөртүлэр. Маны сэргэ Михаил Васильевич «Мээндиги нэһилиэгин сайдыытыгар кылаатын иһин» диэн бэлиэни, улуустааҕы үөрэх салалтата саамай үрдүк наҕараадатын, “Амма улууһун үөрэҕин сайдыытыгар киллэрбит кылаатын иһин” бэлиэнэн наҕараадаланна. Бэлиэ күҥҥэ этиллибит тыллар, наҕараадалар чахчы да Михаил Васильевич уостубат үлэтин, киһи быһыытынан муударайын, сэмэйин туоһулууллар уонна сиэрдээх буолаллар.
“Бүгүн кэлэн эҕэрдэ эппит дьоннорго истиҥ тылларын иһин улаханнык махтанабын. Мин бу бүгүн кэлбит дьоҥҥо 33 сыл устата муспут, Саха сиригэр физкультурнай хамсааһын историятын көрдөрөр матырыйаалларбын билиһиннэрэр лабораториябын көрдөрдүм. Бу ампаарбар тахсан наһаа сынньанабын, уоскуйабын. Төһө баҕарар олоруохпун сөп. Бу лабораториям Саха сиригэр физкультурнай хамсааһын 95 сыллаах үбүлүөйүгэр, оччолорго өссө улууспут баһылыга Николай Архипович Архипов баар эрдэҕинэ аһыллыбыта.
Манна баар матырыйаалларынан элбэх кинигэ тахсыытыгар үлэлэспитим. Матырыйаал өссө да элбэх. Ол курдук 9 физкультурнай уопсастыба историяларын матырыйааллара бааллар. Ону сэргэ урукку өртүгэр үлэлээн ааспыт спорт салайааччыларын туһунан даннайдар элбэхтэр. Инники өртүгэр маны барытын аттаран, хомуйан, чөкөтөн Мээндигигэ кыраайы үөрэтээччилэр кулууптарын тэрийэн, 12х8 миэтэрэ иэннээх бибилэтиэкэ-архыып тутуохпун баҕарабын. Ону быйыл Дьокуускайга киирэн сөбүлэһэн, матырыйаалын атыылаһан, аны сааскыттан тутуутун саҕалыыр былааннаахпын. Итинник сыал-сорук туруоруннахпына хайаатар да олоххо киллэрэр гына үлэлии сатааччыбын. Быраатым Баһылай Харысхал этэрин курдук “Сыал улахан уонна күлүмүрдэс буолуохтаах”, — диэн ытык саастаах киһибит эдэрдии эрчимнээх былааныттан санаатын үллэһиннэ.
Чахчыта да Михаил Васильевич туруоруммут соругун олоххо киллэрэргэ дьулуһар уонна киллэрэр даҕаны. Ол биир туоһутунан бу күн кини уруккуттан ыра санаа оҥостубут, былааннаабыт тутуута олоххо киирбитин биллэрэн, аалай лиэнтэни быспыта буолар. Ол курдук манна “Мил ыллыга” диэн норуоттар икки ардыларынааҕы кыраайы үөрэтэр лаборатория арылынна. Дьиэ бэйэтэ да ураты. Аҕыс кырыылаах, ортотугар бэрт дьикти таас ууруллубут. Ол таас куйаары кытта ситимнэнэн, дьиэ үөлэһигэр аһаҕастардаах.
“Бу былыргы айан суола Хэйхэ былыргы куораттан Аммаҕа диэри кэлиитин кэпсиир лаборатория буолар. Былыргы өбүгэлэрбит IV үйэттэн саҕалаан олохторун туһунан билсиэххэ сөп. “Мильская культура” диэн баара. Ол быһыытынан бу лабораториябын “Мил ыллыга” диэн ааттаатым. Мил үрэҕэ 200-чэкэ км уһуннаах. Ону Амма эдэр кыраайы үөрэтээччилэрэ, историктара чинчийэллэригэр анааммын, манна баар матырыйааларынан сирдэтэллэригэр сыал-сорук туруоруналларыгар баҕаран маннык оҥоро сатаатым. Историяны үөрэттэххэ, кытайдар манна 18-с үйэҕэ кэлэн бараллар эбит. 30 -туу оҥочонон кэлэн, Амма сахаларын кытта эргинэллэр эбит. Ону Арассыыйа казактара тутан, табаардарын былдьыыллар, саха атыыһыттарын ыстарааптыыллар. Инньэ гынан бобо сатаабыттар да, сорохтор син биир гражданскай сэрии буолуор диэри эргиммиттэр. Сүрүн табаардара “Шанхайский чай” эбит. Мин кыра сылдьан ол чэйи көрөр этим. “Дорообо” чэйэ диэн буолара”- диэн Михаил Васильевич интэриэһинэй кэпсээнэ элбэх.
Онон бу кыра дьоҕус, аҕыс кырыылаах дьиэҕэ кэллэххитинэ, кини тула ыйаммыт стендэлэртэн олус элбэҕи билиэххит-көрүөххүт. Бу курдук кыраайы үөрэтээччи, энтузиаст, туруоруммут соругун толорууга ылсыбытын ыыппакка дьарыктанан ситиһэр ытыктыыр киһибит Михаил Васильевич 80 сааһын олус сэргэхтик, бэйэтин курдук сээркээн сэһэннээх бэлиэтээтэ.
“Амма олоҕо” хаһыат