А.А. Черемных аатынан оҕо ускуустубатын сырдык саалатыгар билигин нэһилиэк быһыытынан суох, ол эрээри аата-суола өрөспүүбүлүкэҕэ киэҥник биллэр Лээги нэһилиэгэ тэриллибитэ 100 сылыгар анаммыт “Лээги нэһилиэгэ – история чахчыта” диэн “төгүрүк остуол” буолан ааста. Бу нэһилиэк төрүттэммит үбүлүөйүгэр анаммыт ыһыах түһүлгэтин саҕаланыыта буолла. Лээгиттэн төрүттээх ыччаттар мустаннар, салгыы өссө ханнык үйэтитии үлэлэр инники кэскилгэ ананан барыахтарын наадатыгар тохтоон санааларын эттилэр, историяларын биллиилээх дьоннорун туһунан сэгэттилэр, дойдуларыгар анаммыт ырыаларынан сүрэхтэрин сылаанньыттылар.
Лээги аата- суола киэҥник биллэн барыытыгар, кини ыччата, дойдутун ис сүрэҕинэн ытыгылыыр Руслан Федотов оруоллаах диэтэхпитинэ сыыспаппыт. Кини эдэр сылдьан, көһөрүллэн барбыт нэһилиэгэр тиийэ сылдьан, сэрии буолан ааспыт сирин курдук, дьиэлэр буолбакка, аҥардас оһохтор эрэ турбалара хороһон туралларын көрөн сүрэҕэр ыттарбыта уонна “аны Лээгигэ кэлбэппин” диэн аҕатыгар эппитэ. Ол эрээри, кэнники, сүрэҕэ туоххаһыйан, “суох, мин дойдубар хайаатар да барар эбиппин, онно сылдьар эбиппин” диэн санааттан, ону кытта аҕатын кэриэс тылын толорон, дойдутун тилиннэрэргэ туруммута. Бу туһунан кини олус долгуйан, уйадыйан туран көрсүһүүгэ эттэ.
“Лээги төһө да 100 сылын ыллар, кини олох дириҥ силистээх-мутуктаах. Кини дьоно-сэргэтэ Тыгын Дархан туһунан кинигэҕэ ахтыллаллар. Ол курдук аҕа уустарбыт, Дьарааҥкалар, Тоторботтор, Караканнар ааттара кинигэҕэ суруллан киирбитэ. Биһигит дьоммут Мэҥэ Хаҥалас, Амма улуустарын сайдыытыгар улахан кылааттарын киллэрбиттэрэ. 1969 сыллаахха диэри тигинээн -таҥынаан үлэлээн олорбута. Көһөрүү саҕана мин оскуолаҕа үөрэнэр оҕо этим. Билигин баар ыччаттар бары да оннук саастаах этибит буоллаҕа. Быйылгыттан саҕалаан дойдубут 100 сыллаах үбүлүөйүн бэлиэтээн эрэбит. Ол иннинэ хас да кинигэлэр тахсыбыттара. Киинэлэр уһулуннулар, түмэл туттубут, Аҕа дойду сэриитигэр барбыт, онно охтубут, эргиллибит дьоммутугар пааматынньык оҥорбуппут, ырыалар айылыннылар. Өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн “Лээги” түмсүү тэринэн 100 тахса чилиэннээхпит. Онно 1969 с диэри төрөөбүт дьоннор киирэбит. Ону кытта кинилэр ыччаттара, сиэннэрэ бааллар. Быйыл дойдубут тэриллибитэ 100 сыллаах үбүлүөйүн ыларбытыгар улуус дьаһалтата күүс-көмө буолбутугар махтанабыт. Ол курдук ыһыахха бэйэбит түһүлгэ тэринэн, дьоммутун-сэргэбитин көрсөн, күрэхтэһиилэри тэрийэбит”, — диэн этэр Руслан Еремеевич, Арассыыйа бочуоттаах мецената, Амма уонна Мэҥэ Хаҥалас улуустарын бочуоттаах олохтооҕо.
Бу күн тэрээһиҥҥэ кэлбит дьон хас бүк дуоһуйууну ылан бардылар. Ол курдук Лээгиттэн төрүттээх талааннаах худуоһунньуктар Мария Магатырова уонна Семен Никифоров- Луканси хатыламмат кэрэ хартыыналарын көрдүлэр, улуустааҕы киин бибилэтиэкэ бэлэмнээбит Лээги туһунан, кини дьонун-сэргэтин кэпсиир кинигэлэр быыстапкаларын билистилэр. Аны биир саамай кэрэхсэбиллээҕэ Лээги дьоно-сэргэтэ тутта сылдьыбыт, эриэккэс диэн былыргы малларын-салларын көрөр кыахтаннылар. Холобура манна Эмиэрикэҕэ оҥоһуллубут эт эрийэр тэрил, устуруус быһаҕа бааллар. Былыргы эбэҥкилэр туттар маллаах иһиттэрин эмиэ кэлбит дьон бэркэ сөхтүлэр.
Бу быыстапкаҕа өссө лээгилэр киэн туттар дьоно, 1-кы гильдиялаах миллионер — атыыһыт Иван Прокопьевич Антипин, биллэр салайааччы Павел Петрович Антипин туһунан кэпсиир стендэлэри билистилэр. Лээгилэри бу күн улуус баһылыга Степан Кузьмин, улуус дьокутааттарын Сэбиэтин бэрэссэдээтэлэ Владимир Колосов эҕэрдэлээтилэр, наҕараадалары туттардылар. Маны сэргэ бэйэтин истиҥ эҕэрдэтин Ил Дархан Айсен Николаев уонна Дьокуускай куорат мэрэ Евгений Григорьев тириэрпиттэрин, “төгүрүк остуолу” салайан ыыппыт, эмиэ Лээгиттэн сыдьааннаах, улуустааҕы кииннэммит бибилэтиэкэ дириэктэрэ Прокопий Прокопьев доргуччу ааҕан иһитиннэрэн, биир дойдулаахтарын үөртэ. СӨ Бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Георгий Степанов Махталынан социальнай-бытовой сулууспа бэтэрээнэ, Лээги түмсүү көхтөөх кыттааччыта Галина Гаврильевна Антипина, СӨ Бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлэ Анатолий Семенов Махталынан педагогическай билим кандидата, РФ уопсай үөрэхтээһинин Бочуоттаах үлэһитэ, СӨ үөрэҕириитин туйгуна Любовь Ивановна Григорьева, Чакыр орто оскуолатын саха тылыгар уонна литэрэтиирэтин учуутала, СӨ үөрэҕириитин туйгуна Сардана Владимировна Романова, В.Г. Короленко аатынан Амма 1№-дээх орто оскуолатын математикаҕа учуутала Варвара Систировна Дьяконова, И Түмэн бюджеккэ, үпкэ, нолуок уонна сыана бэлиитикэтигэр бас билии уонна приватизация боппуруостарыгар сис кэмитиэтин Бочуотунай грамотатынан үлэ бэтэрээнэ Тамара Гаврильевна Антипина наҕараадаланнылар. Кэпсэтиигэ бэйэлэрин санааларын, ол курдук Лээгиттэн төрүттээх худуоһунньуктар Мария Магатырова уонна Семен Луканси айар үлэлэрин туһунан А.А. Черемных аатынан оҕо ускуустубатын оскуолатын преподавателэ Виктория Григорьева, түмэл экспонаттарын туһунан улуустааҕы историяны уонна кыраайы үөрэтэр түмэл сүрүн исписэлииһэ Вера Шилова, Лээги историятын сырдатыыга оскуола оҕолоругар буолан ааспыт ааҕыылар тустарынан улуустааҕы үөрэх салаатын салайааччытын солбуйааччы Акулина Иванова, Каракан аҕа уустарын туһунан бу ааҕыыларга ситиһиилээхтик кыттан бэлиэтэммит Дьокуускай куорат 1№-дээх оскуолатын үөрэнээччитэ Софья Новикова, Лээги бүгүҥҥүтүн, кини историятын туһунан ?Руслан Федотов, Амма айылҕатын харыстааһыҥҥа ыытыллыбыт үлэлэр, инники үөһээ Аммаҕа мас кэрдиитэ тохтотуллубутун туһунан үөрүүлээх сонуну “Японец” маҕаһыын салайааччыта, урбаанньыт, уопсастыбанньык, Амма улууһун бочуоттаах олохтооҕо Афанасий Алексеев иһитиннэрдилэр. Кыраайы үөрэтээччи Григорьев Михаил Петрович кыыһа СӨ доруобуйа харыстабылын туйгуна Евгения Иманова, сиэнэ Дьокуускайдааҕы бырайыактыыр институт кылаабынай исписэлииһэ Анна Иманова, Саха АССР култууратын миниистирин солбуйааччытынан 17 сыл устата таһаарыылаахтык үлэлээбит Григорьев Павел Васильевич туһунан аймахтара педагогическай билим кандидата, Чакыр нэһилиэгин бочуоттааз олохтооҕо Любовь Григорьева кэргэнинээн Василий Михайловичтыын сырдаттылар. Кинилэр култуура сылынан Павел Григорьев аатынан анал сертификаттарын “Алтан” кинигэ кыһатын салайааччытыгар Зинаида Архиповаҕа уонна Чакыр култууратын дьиэтигэр анаатылар. Инникитин өссө хайдах үлэ барыан наадатын, ханнык -туох былааннар баалларын тустарынан, “төгүрүк остуол” резолюциятыгар киирэр этиилэри СӨ сибээһин үтүөлээх үлэһитэ, СӨ судаарыстыбаннай сулууспатын туйгуна Аграфена Матвеева билиһиннэрдэ уонна Лээгини үйэтитиигэ, сырдатыыга үлэлэһэр дьоҥҥо Махтал суруктары туттарда.
Үөрүүлээх, ахтылҕаннаах, долгутуулаах көрсүһүү “Лээгим миэнэ” ырыанан, уопсай хаартыскаҕа түһүүнэн түмүктэннэ. Аны сарсын биир дойдулаахтар үбүлүөйдээх түһүлгэлэригэр көрсүөхтэрэ.
“Амма олоҕо” хаһыат