Эмис нэһилиэгэр олохтоох дьаһалта, Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын техникумун Аммаҕа үлэһит каадыры бэлэмниир киин педагог-преподавателэ Марфа Дмитриева уонна Е.А. Захарова аатынан култуура киинэ- Олоҥхо дьиэтэ сүбэлэрин холбоон “Сылгы иитиитэ — саха төрүт үгэһэ” диэн бэртээхэй семинар-практикум ыыттылар. Тэрээһин өрөспүүбүлүкэҕэ Култуура, улууска уонна Эмис нэһилиэгэр Тыа хаһаайыстыбатын сылларыгар ананан ыытылынна. Манна сылгыһыттар курстарын истээччилэр уонна сылгы иитиитинэн дьарыгырыан баҕарааччылар сырыттылар, элбэҕи биллилэр, бэйэлэригэр иҥэриннилэр.
Бу күн Эмискэ сыспай сиэллээҕи интэриэһиргиир дьон тоҕуоруһа муһунна, култуура киинин иннигэр дьөһөгөй оҕолоро эмиэ кыттыгастаах быһыытынан бэрт көрсүөтүк турдулар. Семинар-практикум ыалдьыттарын эмистэр норуодунай бэйиэт Күннүк Уурастыырап төрөөбүт, сүүрбүт-көппүт алааһыгар Саппыйаҕа көрүстүлэр, билиһиннэрдилэр. Ол курдук ыалдьыттарынан Алтантан “Дьөһөгөй” кулууп истээччилэрэ уонна экстремал атынан айанньыт, барыбытын сөхтөрбүт, саха атын дойдуга аатырдыбыт Дугуйдан Винокуров буоллулар. “Сылгы иитиитэ – саха төрүт үгэһэ” диэн “төгүрүк-остуолга” бэйэлэрин санааларын нэһилиэк баһылыга Прокопий Бубякин, Дьокуускайдааҕы тыа хаһаайыстыбатын техникумун Аммаҕа үлэһит каадыры бэлэмниир киин педагог-преподавателэ Марфа Дмитриева, олохтоох дьаһалта тыа хаһаайыстыбатын исписэлииһэ Анна Устинова, “Эр киһи эрэлбит, уол оҕо кэскилбит” бырайыак ааптара, “Элиэтиир хоһуун” атынан айан бырайыак наставнига Николай Уваров, “Сонор” түмсүү, “Элиэтиир хоһуун” турбаза салайааччыта Маргарита Уварова, Өймөкөөн улууһун бочуоттаах олохтооҕо, атынан айанньыт Дугуйдан Винокуров сылгы иитиитигэр, сиэргэ-туомҥа, инникитин сыспай сиэллээҕи тэнитиигэ ханнык-туох дьаһаллар барыахтарын, оҕолорбутун төрүт үгэскэ иҥэриигэ бэйэлэрин санааларын үллэһиннилэр. Бу кэнниттэн Уваровтар иитэр сылгыларын көмөлөрүнэн семинар практическай чааһа буолла. Бары ат миинэн, хаамтаран, кинини хайдах көрөр-истэр туһунан бэрт элбэҕи биллилэр.
“Наһаа үчүгэй семинар буолла. Бэйэбит аҕабын кытта хаһаайыстыбалаахпыт. Сылгыны иитиигэ анаан “Коневод” курсугар үөрэнэ сылдьабын. Онно бу Марфа Егоровна практическай семинар тэрийбитэ олус үчүгэй. Элбэҕи биллим. Сылгы дьүһүнүн да үчүгэй араарбат буоллахпыт. Көннөрү маҥан, хара, сиэрэй, кугас диэн билэбит. Дьиҥинэн сылгы дьүһүнэ элбэх эбит. Манна биһиги сылгы төһө улаханын, кини мээрэйин хайдах ылыахтаахпытын барытын үөрэтэбит. Аны Дугуйдан Семеновиһы кытта көрсүһүү бэйэтэ туспа бэлиэ буолла. Наһаа үчүгэйдик, ылыннарыылаах баҕайытык кэпсиир эбит.Ыраах айаныгар хайдах сылдьыбытын интэриэһинэй баҕайытык кэпсээтэ”, — диэн курс истээччитэ, Эмис нэһилиэгин олохтооҕо Евгения Новикова санаатын үллэстэр.
Бу күн саалаҕа өссө бэртээхэй диэн быыстапка тэрилиннэ. Кэлбит дьон Дугуйдан Винокуров ыраах айаҥҥа кэтэ сылдьыбыт таҥаһын барытын сэргии көрдүлэр. Ыалдьыт бэйэтэ хас биирдиитин билиһиннэрэн кэпсээтэ, туохха анаммыттарын, ханнык матырыйаалтан тигиллибиттэрин быһаарда. Ону сэргэ кылынан-сиэлинэн өрүүгэ СӨ норуотун маастара Анастасия Степанова сылгы толору симэҕин, уран оҥоһуктар маастардара Наталья Константинова бэйэтэ тикпит, быысабайдаабыт чаппараахтарын, ат статуэткалар коллекцияларын туруоран болҕомтону тартылар.
“Сылгыһыт идэтигэр үөрэтэргэ тыа хаһаайыстыбатын билимин кандидата, учуонай -зоотехник Николай Прокопьевич Степановы кытта бииргэ үлэлээбиппит 5 сылыгар барда. Ол тухары биһиги кииммит нөҥүө 45 киһи сылгыһыт идэтигэр үөрэннэ. Николай Прокопьевич сылгы иитиитигэр научнай уонна практическай өттүгэр киэҥ билиилээх, баай уопуттаах буолан дьоҥҥо олус тиийимтиэтик кэпсиир буолан, үөрэнээччилэр сэҥээрэн истэллэр, элбэҕи ыйыталаһаллар, сүбэлэтэллэр. Кэнники сылларга эдэр ыччат үөрэнэрэ элбээтэ, ону тэҥэ кэрэ аҥардар интэриэһиргиир буолан эрэллэр. Быйылгы курска 11 киһи үөрэнэриттэн аҥардас Эмис нэһилиэгиттэн 7 киһи үөрэнэ сылдьара, бу семинар практикуму Эмис нэһилиэгэр ыытарбытыгар биир сүрүн төрүөтүнэн буолла. Семинар- практикуммут сыалын соругун ситтэ, үрдүк таһымҥа ааста, киэҥ биһирэбили ылла. Кэрэхсэбиллээҕэ Эмис уонна Алтан оскуолатын оҕолоро кыттаннар элбэҕи иһиттилэр, көрдүлэр, биллилэр. Саппыйаҕа Уурастыырап алааһыгар тоһуйуу, аттары кытыннарыы, култуура киинигэр-Олоҥхо дьиэтигэр сиэрдээн-туомнаан, астаан көрсүү, быыстапка, Дугуйдааны кытта атынан дэриэбинэ устун хатааьылааһын, уһуйааҥҥа көрсүһүү, Дугуйдаан атынан айанын туһунан киинэ – бу барыта ураты кэрэ үчүгэй үрдүк таһымы көрдөрдө. Тэрийбит, үлэлэспит Эмис нэһилиэгин салалтатыгар, култуура үлэһиттэригэр, Уваровтар дьиэ кэргэттэригэр, оскуола, уһуйаан кэлэктииптэригэр, тэрийсибит, кыттыыны ылбыт нэһилиэк олохтоохторугар, бар дьоммор махтал, хайҕал, үтүө тэрээһиммит үчүгэй түмүктэрдээх буоллун. Бу тэрээһин чэрчитинэн өссө нэһилиэк олохтоохторун көрдөһүүтүнэн мүөттээх ыҥырыаны интэриэһиргээччилэргэ Аан дойдутааҕы күрэххэ Амма мүөтүн үрдүк таһымҥа таһаарбыт Марат Залялов кыттыылаах “төгүрүк остуол” буолла. Кэпсэтии кыттыылаахтара Эмис сирэ-уота мүөттээх ыҥырыаны иитэргэ табыгастааҕынан бу салааны сайыннарыыга курска үөрэнэр, практическай уопуттары көрөр баҕалаахтарын эттилэр”, — диэн тэрийээччи Марфа Дмитриева санаатын тириэртэ.
Тэрээһин “Сыыйылла сүүрүк аттаах дугуйан хаампыт Дугуйдаан боотур” диэн документальнай киинэни көрүүнэн түмүктэннэ. Маны сэргэ Дугуйдаан Семенович көрөөччүлэр боппуруостарыгар эппиэттээтэ, хайдах айаннаан сылдьыбытын, ыарахаттары көрсүбүтүн кэпсээн, бары чахчы да бу саха боотура буоларын өссө төгүл итэҕэйдилэр уонна киниэхэ өссө инники былааннара туолалларыгар ситиһиилэри баҕардылар.
“Мин манна кэлиим өссө былырыын былааннаммыта. Марфа Егоровналыын Дьокуускайга сылгыһыттар сүлүөттэригэр сылдьан кэпсэпиппит. Онно ыччаты хайдах сылгыга сыһыарыахха, тыа хаһаайыстыбатыгар чугаһатыахха сөбүй диэн кэпсэтии тахсыбыта. Урут Аммаҕа бэйэтигэр кэлэ сылдьыбытым. Онтон Эмискэ аан бастаан сырыым. Олус астынным. Уваровтар “Элиэтиир хоһуун” бырайыактарын наһаа сэргээтим. Урут истэр уонна сөҕөр-махтайар этим. “Хаһан эрэ тиийэм кинилэргэ уонна көрсөн кэпсэтиэм диэн баҕа санаалааҕым. Дьэ ол баҕа санаам туолан бу кэллэҕим дии. Өссө уһуйааҥҥа сылдьан эмиэ олус диэн сэргээн кэллим.
Оҕолор бэрт чаҕылхайдар. Уопсайынан мин Амма улууһугар, эмистэргэ кинилэр сахалыы тыыннарын илдьэ сылдьалларыгар махтаныам этэ. Киһи көрөн үөрэр. Бу дьиҥнээхтии кэлэр кэскилгэ үгэстэрин, тылларын, барытын тиэрдэ, биэрэ сылдьаллар эбит. Биһиги, орто көлүөнэ дьоно, саамай улахан сыалбыт-сорукпут кэлэр кэскилгэ өбүгэ үгэстэрин хаалларан иһээһин буолар. Биһиэхэ аҕа саастаахтар хайдах аҕалан тиксэрбиттэрин курдук биһиги оннук кэлэр кэскиллэргэ тиксэриэхтээхпит, оннук эбээһинэстээхпит. Мин инники улахан бырайыакпынан Дьокуускай куоракка ат оскуолатын арыйааһын, саха атын киинин оҥорооһун буолар. Онно үлэлэһэ сылдьабын”, — диэн этэр саха атын аар саарга аатырдыбыт, кини кыаҕын, күүһүн көрдөрбүт Дугуйдан Винокуров.
Дьэ бу курдук Эмис нэһилиэгэр сыспай сиэллээҕи дэлэтиигэ эрэ буолбакка, кэлэр кэнчээри ыччакка уһуйууга бэрт туһалаах семинар буолан, бары кыттыылаахтар астынан, элбэҕи иҥэринэн, олохторугар биир бэлиэ түгэҥҥэ кыттыһан тарҕастылар.
“Амма олоҕо” хаһыат