Биһиги көлүөнэ оҕо, эдэр сааспыт дойдуга улахан уларыйыылар кэмнэригэр 1990-с сылларга түбэспитэ. Сахабыт сирин сайдыытын саҥа кэрдиис кэмнэрин кытта тэҥҥэ улааппыппыт. 1989 сыллаахха оскуолаҕа киирбиппит.
1990 сыл балаҕан ыйын 27 күнүгэр Саха сирин суверенитетын туһунан Декларация ылыллыбыта. Бу күн 1922 сыл муус устар 27 күнүгэр Максим Аммосов, Былатыан Ойуунускай, Исидор Барахов, Степан Аржаков автономияны туруорсан Саха АССР тэрийсибиттэрин курдук, сүдү суолталаммыта. Арассыыйа саамай улахан иэннээх 3 мөлүйүөнтэн тахса сирин бэйэбит бас билэр, бэйэбит сайыннарар олохтоох бэйэни салайыныы тутулугар киирбиппит. 2023 сыллаахха өр кэтэспит сыыппарабыт нэһилиэнньэ ахсаана 1 мөлүйүөн кирбиини куоһарбыта. Бу өрөспүүбүлүкэ бүддьүөтэ улаатарыгар сүрүн көрдөрүү, ирдэбил буолар.
1991 сыллаахха ахсынньы ыйга Саха сиригэр аан бастакы быыбар ыытыллыбыта. Онно саха дьоно маннык уустук, уларыта тутуу кэмин салайар кыахтаах диэн улахан эрэлин, итэҕэлин Михаил Ефимович Николаевка биллэрбитэ, кинини бэрэсидьиэнинэн талбыта. Ити сылтан биһиги өрөспүүбүлүкэбит аата «Республика Саха (Якутия)» диэн уларыйбыта. 1992 сыллаахха Ил Түмэн судаарыстыбаннай мунньаҕынан Саха Өрөспүүбүлүкэтин конституцията сүрүн сокуона ылыллыбыта. Ити сыл Сахабыт сирин сүрүн бэлиэлэрэ: былаах, онтон дьаралык уонна 2004 сыллаахха өрөгөй ырыата бигэргэтиллибиттэрэ. Кэлин 2014 сыллаахха бэрэсидьиэн диэн тыл уларыйан Саха Өрөспүүбүлүкэтин баһылыга буолбута, 2018 сылтан Ил Дархан диэн эбии киирбитэ.
Национальнай концепция үлэҕэ киирэн төрөөбүт тылбыт нуучча тылын кытта тэҥ бырааптаммыта. Төрүт культурабыт, сиэрбит-туоммут үөрэтиллэн, төрүт аспыт, дьарыкпыт өрө тутуллан, ыһыахпыт сөргүтүллэн, олоҥхобут 2005 сыллаахха, бэл, шедевр буолбута. Бары оскуолаларга төрүт культура предметэ “Якутская национальная культура» (ЯНК) киирбитэ. Урут норуот өстөөхтөрө диэн үөрэтиллибэт Василий Яковлев-Далан, Иван Слепцов-Арбита, Василий Никифоров-Күлүмнүүр, Анемподист Софронов-Алампа айымньылара үөрэх кинигэтигэр киирэн үөрэтиллэн, сахабыт норуота киэн тутта ааттыыр Ойуунускайдаах ааттара тиллэн «Мин — сахабын», «Биһиги сахалар» диэн киэн тутта дорҕоонноохтук этинэр кыахтаммыппыт. Төрөөбүт дойдуга хаһаайынныы сыһыан үөскээбитэ.
Сахабыт сирин маҥнайгы бэрэсидьиэнэ Михаил Ефимович алмаас, сир баайын көмүс, ньиэп хостуур бырамыысыланнас салаалара төрөөбүт дойдубут сайдыытыгар сүрүн тирэх буолалларын эппитэ. Экономика үлэтин онно күүскэ туһаайбыта. Ол түмүгэр улахан масштабтаах социальнай бырайыактар олоххо киирбиттэрэ. Медицинэ национальнай киинэ тутуллубута, үөрэх саҥа таһымҥа тахсыбыта, спорт сайдыбыта. 1996 сыллаахха «Азия оҕолоро» норуоттар икки ардыларынааҕы оонньуулар ыытыллыбыттара. Спорт уораҕайдара, «Туймаада» стадион, «Эллэй Боотур», «Долгун» бассейн, сүүрэр манежтаах «Юность» стадион, СГУ саҥа эбийиэктэрэ КФЕН, аныгы уопсайдар «Олимпийская деревня» дьэндэспиттэрэ. Бары оскуолаларга компьютернай кылаастар баар буолбуттара, интернет ситимэ киирбитэ. Дьокуускайга музыка, балет үрдүкү оскуолалара, тыа сиригэр Президент оскуолаларын ситимнэрэ аһыллыбыттара. «Инникигэ хардыы» научнай-практическай конференция үлэтин саҕалаабыта.
Сахабыт сиригэр аан бастакы үрдүк үөрэх тэрилтэтэ Максим Аммосов быһаччы туруорсуутунан пединститут 1934, онтон СГУ 1956 сыллардаахха тэриллибиттэрэ. Онон Максим Кирович Аммосов аата Саха государственнай университетыгар иҥэриллибитэ. 2010 сыллаахха СГУ өссө сайдан Хотугулуу-Илиҥҥи федеральнай университет ХИФУ буолбута.
Бу барыта биһиги бастакы бэрэсидьиэммит Михаил Ефимович Николаев үтүөтэ, өҥөтө этэ. Кини 1996 сыллаахха иккис болдьоххо талыллан таһаарыылаах, дириҥ ис хоһоонноох үлэтин салгыы сайыннарбыта. Төрөөбүт норуотун ытыктабылын, тапталын ылыан ылбыта.
2002 сылтан Вячеслав Анатольевич Штыров, 2014 сылтан Егор Афанасьевич Борисов үлэлээн ааспыттара. 2018 сылтан күн бүгүн өрөспүүбүлүкэни Ил Дархан Айсен Сергеевич Николаев аныгы кэм ирдэбилинэн киэҥ далааһыннаахтык, дириҥ хорутуулаахтык салайар. Саҥа саҕахтары арыйар, кэскиллээх суоллары тобулар.
Вера ИВАНОВА