Чакыр оскуолатын бочуоттаах бэтэрээнэ, РФ уопсай үөрэхтээһинин бочуоттаах үлэһитэ, СӨ үөрэҕириитин туйгуна, педагогическай наука кандидата, доцент Любовь Ивановна Григорьева үбүлүөйдээх 75 сааһа. Үөрэнээччитэ, Амма улууһун үөрэҕин салаатын салайааччытын солбуйааччы Акулина Иванова кинини кытта кэпсэтиитин билсиҥ.
Миэхэ Любовь Ивановна Григорьева үөрэх эйгэтигэр наставнигым буолар. Кинини кытта Чакыр орто оскуолатыгар, Дьокуускайдааҕы национальнай гимназияҕа, ХИФУ пединститутугар үлэлиир сылларын тухары сибээспитин быспакка кэллибит. Бу күннэргэ Любовь Ивановнаттан үбүлүөйдээх бэлиэ күнүнэн эҕэрдэлээн туран, ыраах- чугас кэмнэрбитин ахтан-санаан ыллыбыт. Любовь Ивановна билигин да педагогическай наука кандидатын, доцент быһыытынан үлэлээн-хамсаан, эдэр учууталларга көмөлөһө олорор. Кини салалтатынан 1990-2000 сыллардаахха Чакыр оскуолата улуустааҕы уонна өрөспүүбүлүкэ олимпиадаларыгар экология, биология, химияҕа элбэх ситиһиилэрдээх.
-Любовь Ивановна, аан бастаан Чакырга эдэр сааскар учууталлыы кэлбит түгэҥҥин санаан ылыахха. Тугу саамай өйдөөн хаалбыккыный?
—Мин СГУ биолого-географическай факультетыгар үөрэнэ сылдьан 1975 сыллаахха Чакыр аҕыс кылаастаах оскуолатыгар үлэлии киирбитим.Ол иннинэ детсадка уһуйааччы быһыытынан Иванова Зоя Петровна салайар кэлэктиибигэр уһаарыллыбытым. Оччолорго Аммаҕа тиийэн баран саамай сөхпүтүм — Амма өрүс уута ырааһа. Оҕо сааһым Мүрү эбэ кытылыгар ааспыта. Күөл быылыгар буккуллан улааппыт киһиэхэ Амма өрүс олус дьэҥкирин көрөн соһуйбутум. Биэрэк бэс чагдата көҕөрөрѳ, Чакыр айылҕата хас биирдии кэлии киһиэхэ үчүгэй санааны үөскэтэр эбит. Бастаан уһатыллыбыт бөлөххө Анастасия Петровна Никитиналыын үлэлээбитим, онтон биология, химия учууталынан анаммытым.
-Оччолорго оскуола дириэктэрэ ким этэй? Хайдах салайааччылары кытта үлэлээбиккиний?
-Бастакы дириэктэри — Илья Алексеевич Яковлев. Кини сэбиэскэй-партийнай, производственнай үлэлэргэ үлэлээбит олус таһымнаах лоп-бааччы этэ. Хоһоонньут, дуобатчыт, спорду көҕүлээччи, көрдөөх-күлүүлээх сатабыллаах киһи. 1980 сыллаахха оскуолаҕа пришкольнай учаастагы оҥорбута, күҥҥэ хаста да кэлэн көрөн ааһара. Олус ирдэбиллээҕэ. Завуһунан Марфа Иннокентьевна Прокопьева үлэлээбитэ. Принципиальнай, уруокка, оҕолорго сыһыаҥҥа үөрэппитэ. Кэлин завучтарынан Пестряков Филипп Петрович, Матвеев Матвей Тихонович, Максимов Николай Петрович, Николаева Елизавета Емельяновна үлэлээбиттэрэ. 1983 сылтан дириэктэринэн Павел Михайлович Григорьев анаммыта, Кэргэнинээн Григорьева Раиса Николаевналыын үлэ үөһүгэр түспүттэрэ. Кини салайар кэмигэр оскуола ис-тас көрүҥэ тупсарыллыбыта, кабинетнай система киирбитэ, эр дьоннор бэйэлэрин күүстэринэн оскуола истиэнэтин эпсиэйдээбиттэрэ. Алын сүһүөх кылаас учуутала Алексеева Александра Николаевна олус ааҕарын сөбүлүүрэ, холку майгылааҕа, Елена Дмитриевна Илларионова мин кылааһым оҕолорун бастакы учууталлара этэ. Аҕа табаарыстарбытыттан элбэххэ үөрэммиппит, биһиги үлэбитигэр төһүү күүс буолбуттара.
-Ол кэмнэргэ оскуола учууталлара төһө көхтөөх этилэрий? Семинар ыыппыккытын өйдүүбүн…
—Оччолорго араас интегрированнай уруоктары айан-тутан икки улахан өрөспүүбүлүкэ таһымнаах семинары ыыппыппыт. Амма улууһун үөрэҕириитин салалтатыгар методиһынан Захарова Светлана Михайловна үлэлиирэ. Кини миигин наһаа өйүүр этэ. Мин киниэхэ куруук махтана саныыбын. Кини салалтатынан ити семинардары тэрийбиппит. Өрөспүүбүлүкэ араас оройуоннарыттан кэллиэгэлэрим кэлбиттэрэ, ИПКРО методистара Козлова Светлана Михайловна, Прокопьева Тамара Николаевна салайан илдьэ сылдьыбыттара. Кинилэр олус да үөрбүттэрэ интегрированнай уруок ыыппыппар. Бу кэмнэргэ оскуола завуһунан Громова Галина Николаевна үлэлээбитэ. Кини ону тэҥинэн немец тылын үөрэтэрэ. Уруоктарга наһаа сылдьар, сыаналыыр этэ, ирдэбиллээх буолара. Нуучча тылыгар Сергеева Евдокия Ивановна, Раиса Николаевна Григорьева, Татьяна Семеновна Николаева, математикаҕа Семен Саввич Гаврильев, Николай Петрович Максимов, физкультураҕа Иннокентий Михайлович Николаев, Евгений Прокопьевич Прокопьев, саха тылыгар Сардана Владимировна Романова, географияҕа Татьяна Дмитриевна Дьячковская, алын кылаастарга Галина Яковлевна Прокопьева — бары айымньылаахтык үлэлээбит күндү кэллиэгэлэрим. Оҕолорбут олимпиадаларга ситиһиилэнэллэрэ: немец тылыгар, нуучча тылыгар, биологияҕа. Физкультураҕа, дуобакка эмиэ ситиһиилээх этибит. 2006 сыллаахха Григорьева Анна Семеновна дириэктэрдээн олорон саҥа оскуоланы туттарбыта. Урут инник оскуоланы төһө баҕарбыппыт буолуой…
— Любовь Ивановна, эһиги өрөспүүбүлүкэҕэ биир бастакынан «Экология» предметын биһиэхэ Чакыр оскуолатыгар үѳрэппиккит туһунан кылгастык кэпсиэн дуо?
— Экологияҕа үѳрэтии диэн урут суоҕа. Сүрүн сыала — экологичнай личноһы иитэн таһаарыы. Ол аата киһи айылҕаны саҥатык өйдүүр, экологическай культуралаах, экологическай өйдөбүллээх буолуохтаах. Билигин киһи айылҕаҕа дьайыыта олус улахан, онон экологическай иитии ордук суолталаах. Киһи — айылҕа экологическай туругун буортулуур биир биологическай көрүҥ. Амма өрүс эталоннай буолуутун Хотугу прикладной экология института Сибиирдээҕи наука Академията дакаастаабыта. Үс монография тахсыбыта: «Экология верхней Амги» (1992), «Экология средней Амги» (1993), «Экология нижней Амги» (1995). Мин онно 1993 с. «Экология реки Амга» диэн бырагырааманы оҥорбутум, улуус 12 оскуолатыгар «Амма экологията» диэн предмет киирбитэ.
— Бу хамсааһын хайдах саҕаламмытай?
— Манна общественнай экологическай хамсааһын көмөлөспүтэ. 1988 сыллаахха 6 киһилээх энтузиастартан кэмитиэт тэриллибитэ. Састаабыгар учуонай-эколог Василий Васильевич Федоров, Ольга Петровна Иванова -Сидоркевич уонна да атын уопсастыбанньыктар киирбиттэрэ. Кинилэр учууталлар уонна үөрэнээччилэр истэригэр экологическай хамсааһыны тэрийбиттэрэ. 90-с сыллар саҥаларыгар Амма улууһун бары дьоно Амма өрүс көмүскэлигэр туруммуппут.
— Оскуолаларга үлэ хайдах барбытай?
— Улууска экокулууптар арыллыбыттара. Бу кулууптар ойуур хаһаайыстыбатын тэрилтэтин, нэһилиэк дьонун кытта холбоһон үлэлииллэрэ. Холобур, оскуолаларга лесничестволар тэриллибиттэрэ. Өрөспүүбүлүкэ култууратын үтүөлээх үлэһитэ Ольга Петровна Иванова-Сидоркевич салалтатынан Аммаҕа оҕо айар киинигэр 1987 “Зеленый патруль” диэн уопсастыбаннай оҕо экологическай хамсааһына тэриллибитэ. Бу киин семинардары, күрэхтэри, слеттары тэрийэрэ. Эн эмиэ онно киирэн дьарыктанан тахсаргын ѳйдүүрүн буолуо. Ольга Петровна киин оскуолаларга уонна уһуйааннарга кулууптар, куруһуоктар үлэлэрин сүрүннүүрэ. Улахан ситиһиинэн Бѳтүҥҥэ, Хотуйаҕа Оҕо экологическай парката тэриллибитэ. Бу киин Амма өрүһү көмүскээһини уонна айылҕаны харыстааһыны пропагандалыыра. Бу барыта оҕолорбутун айылҕаны таптыырга, харыстыырга үөрэтэр улахан соруктааҕа. Билигин маннык хамсааһыны аныгылыы сѳргүтэр тоҕоостоох кэм дии саныыбын.
— Любовь Ивановна, биһиги үѳрэнэрбит саҕана тэриллибит Саввиновскай ааҕыылар улууска уонна өрөспүүбүлүкэҕэ биллэллэрэ. Хайдах саҕаламмытай?
—Өйдүүрүн буолуо, эһиги үөрэнэр кэмҥитигэр, 2000-сс. саҕана академик Дмитрий Дмитриевич Саввинов өйөбүлүнэн Чакыр нэһилиэгин бибилэхтиэкэтин базатыгар научнай бибилэтиэкэ арыллыбыта. Онно Саввиновскай ааҕыылар бастаан Чакыр нэһилиэгэр, 2000 сыллаахха, оскуолабыт базатыгар саҕаламмыттара. Сүрүн сорук — оҕолору экологияҕа тардыһыыларын сайыннарыы, айылҕаны көрүү-харайыы, уонна Максим Саввинов курдук физиканы, экологияны уонна поэзияны холбуу үөрэтии. Ааҕыылар Максим Саввиновка анаммыттара. Максим — Дмитрий Дмитриевич уонна Галина Михайловна Саввиновтар уоллара. Кини Ленинград университетын физика факультетын бүтэрэн, Саха сирин айылҕатын көмүскээһинигэр үлэлээбитэ. Оҕо сааһыттан хоһоон, философскай толкуйдааһыннары суруйара. Ол иһин ааҕыылар ааттара — «Саввиновские чтения: экология, лирика и физика» диэн буолбута. 2004 сылтан Дьокуускайдааҕы национальнай гимназияҕа ыытыллар буолбуттара. Онтон өрөспүүбүлүкэ таһымыгар тахсыбыта. Саввиновскай ааҕыылар чэрчилэринэн оҕолор Амма өрүһү, алаастары, тыалары, күөллэри үөрэттилэр. Бу бырагыраама оҕолорго төрөөбүт сирдэрин кыаҕын, баайын билэргэ көмөлөстө. Дмитрий Дмитриевич Саввинов Чакыр нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо. Галина Михайловналыын оҕолорго үгүс сылларга шефтээбиттэрэ, куруук көрсөллөрө, айылҕаны таптыы үөрэтэллэрэ. Онон Саввиновскай ааҕыылар — бу кинилэр үтүѳ ааттарын уонна экологияҕа, наукаҕа улахан өҥөлөрүн умнубат, салгыы сайыннарар биир күүстээх тэрээһин.
—Элбэх көлүөнэ үөрэнээччилэри улаатыннарбытыҥ. Оҕолорун тустарынан кылгастык кэпсиэн дуо?
—Кылаас салайааччыта диэн олус эппиэттээх үлэ. 1985 — 1986 сыллаахха выпустарым анаан көрсөллөрө — Архипова Мотя, Игнатьева Аня, Осипова Вера, Гермогенова Настя, Дмитриева Фрося, Новикова Туйаара, Неустроева Дуня, Попова Сардаана, Сергеева Маша. Билигин да куруук Чакырга сайылыыр буоламмын көрсөбүн. Алексеев Коляны, Настяны — куоракка көрсөбүн. Петров Саша, Федотов Сеня — сырыттахтарына сэргэхсийэбит. Лукина Надя «Океан», Иванов Павел «Артек» лааҕырдарыгар сынньаммыттара. Архипова Мотя Волгоградка, Романов Афоня Москваҕа ВДНХҕа сынньаммыттара. Ефимова Амга, Васильев Дима, Матвеев Серафим, Наташа Сутакова эрдэ олохтон туораабыттарыттан олус хомойобун. Леонтьев Вася, Новиков Костя анал байыаннай дьайыыга сылдьан Ийэ дойдуларын көмүскээн геройдуу охтубуттара. Кинилэринэн киэн туттабыт. 1991 сыллааҕы выпустарым олох суруйса сылдьабыт, биһигини Костя ситимнээтэ. Уолаттарым – Саша Яковлев, Рома Ларионов чугас суохтар. Тихон Матвеев, Гриша Петров өрүү көмөлөһө, билсэ сылдьаллар. Кыргыттарым Сахаяна, Эжана, Маша бары идэлээх үлэ дьоно. 1996 с. выпустан Иванов Ганяны, Матвеев Ефимы, Кириллин Петяны бу сайын көрсөн, кэпсэтэн астынан турабын. Новиков Вася таксист буолан хаста да олорсо сылдьыбытым. Попов Кешаны, Ларионов Афоняны көрсүбэтэҕим ыраатта. Николаева Таня химик идэлээх. Кэнники санаатахха, араас талааннаах дьону кытта үлэлээбиппит, төрөппүттэр, нэһилиэк олус көхтөөх, үтүө сыһыаннаах буоланнар 1996 сыллаахха оскуола эколого-валеологическай статуһу ситиспиппит. Манна урут үөрэппит оҕолорум ситиһиилэрэ кынаттаатаҕа: Анна Игнатьева, Муся, Лина Ивановалар, Варя Григорьева билигин бэйэлэрэ учууталлар, дириэктэрдэр. Мин аны кинилэртэн сүбэ ылабын. Медик оҕолорбор анал махтал: Архипова Ленаҕа, Новикова Туйаараҕа, Кириллина Таняҕа, Осипова Любаҕа, Кириллин Петяҕа, Григорьева Фросяҕа, Гаврильева Наташаҕа, Филиппова Аинаҕа, Соловьева Сусаннаҕа, кинилэргэ ситиһиилэри баҕарабын. Маны тэҥэ байыаннай химик, МЧС салалтатыгар өр сылларга үлэлээбит Иванов Колянан киэн туттабын, үөрэппит оҕолорбут өрөспүүбүлүкэҕэ биллэр учууталлар, араас эйгэ үлэһиттэрэ элбэхтэр: Рита Николаева, Алексеева Анжелика, Алтана Артемьева, Кюнняй Иванова, Осипов Костя, биллиилээх журналист Матвеев Алеша учууталым диэн үтүө сыһыана, көмөтө үөрдэр. Үѳрэппит кыыһым Марфа Семеновна Прокопьева Чакыр орто оскуолатын дириэктэринэн ананаат мин үлэбин сыаналаан оскуола кэлэктиибин кытта улахан тэрээһини анаабыттара, ама киһини үөрдүбэт, дьоллообот буолуо дуо. Түгэнинэн туһанан улахан махталбын тиэрдэбин, үлэлэригэр үрдүк ситиһиилэри баҕарабын. Үөрэппит оҕолорум төрөппүттэригэр наар махтана саныыбын — өрүү үөрэ-көтө көрсөллөрүттэн сүргэбит көтөҕүллэр.
—Любовь Ивановна, биһиги, выпускниктарын, эйигин 75 сааскын томточчу туолбуккунан истиҥник эҕэрдэлиибит! Доруобай, уһун үйэлээх буолуҥ, барыта этэҥҥэ буоллун, куруук сүбэ-ама буоларгар махталбытын биллэрэбит!
-Махтал, оҕолорум! Мин эһигинэн киэн туттабын. Үлэм сырдык кэмнэрэ эһигини кытары сибээстээхтэр. Чакыр оскуолата миэхэ иккис дьиэм этэ. Барыгытыгар үтүөнү, саргылаах олоҕу баҕарабын. Оскуолаҕытын умнумаҥ, төрөөбүт сиргитин харыстааҥ!