Сырдык хараҥа тэҥнэһэр кэмигэр, чопчу Амма эбэбит көмүскэлин сыал-сорук оҥостон “Алгыс” түмсүү Үрдүкү үтүө күүстэртэн талыллан Киһилээх хайатыгар баран кэллэ. Ыраах айаҥҥа, улахан үлэҕэ түмсүү араас сиргэ олорор кыттыылаахтара бииргэ түмүстүлэр.
Айаҥҥа Чапчылҕантан -2 , Промкомбинаттан -1, Амматтан — 2 , Дьокуускайтан -2, Үөһээ Дьааҥы Үөттээҕиттэн — 3 киһи талыллан үлэҕэ кытыннылар. Такси өҥөтүн хоту дойдуга арыйбыттара иккис сылыгар барбыт Сунтаар суоппардара, Дьокуускайтан Үөттээххэ диэри 1500 км балтараа суукканан тиэртилэр.
Барыта буолуохтааҕын курдук буолла. Барар -кэлэр суолбут айанын эрдэттэн үс сиринэн Аммаҕа, Дьокуускайга, Үөһээ Дьааҥы Дулҕалааҕар олорор улахан Алгысчыттар нөҥүө астардылар. Онон, ким барыахтааҕа биир биир чопчуланан, мээнэ киһи уйуммат, уһун айаны уйбат айана барыбытыгар чэпчэкитик быһаарыллан истэ. Төрөөбүт дойдута сайдарын туһугар, Айылҕаҕа 20-тэн тахса сыл үлэлээбит Алгыстаах Амма аатырбыт алгысчыта Аммачаана соҕотох кыыһа, “Алгыс” түмсүү чилиэнэ Алена Ноговицына айылгытынан арыллан, Үөһээ Дьааҥы Үөттээх нэһилиэгэр өбүгэтинэн кута тардыһан, үлэтинэн хас эмэ төгүл ыҥырыллан кулууп дириэктэринэн ситиһиилээхтик үлэлии сылдьар. Үөрэхтээх исписэлиис суох буолан эмиэ айылгылаах биир дойдулаахпытын мелодистка, элбэх ырыа ааптарын Евдокия Захарованы уус уран салайааччынан үлэҕэ ылан, бүтүн улуус билинэр үчүгэй үлэлээх кулууба буолбуттар. Үөһээ Дьааҥы куорат кулуубун дириэктэрэ хайҕаабытыгар Амма кэрэ куоларынан киэн тутуннубут. Сайаҕас дьонноох-сэргэлээх Үөттээх олохтоохторуттан элбэх араас аһынан, балыгынан күндүлэнэн, кыргыттарбытыгар хас да хоннубут. Итинник, айылгылаах дьоммут нөҥүө Айыы суолунан батыһыннаран ытык Дьааҥы сиригэр тиийбит сыалбыт тугуй? Айыылартан ситимнэнэн, өбүгэлэртэн өйөбүллэнэн киэҥ билиини ылар, түмсүүбүт, улууспут кыттааччыларыгар эрэ буолбакка, бүтүн киһи-аймах олоҕо тупсарын, Айылҕабыт тиллэн, үүнэн силигириирин туһугар ананан арыллыбыт алгысчыт Сардаҥалаах кынаттарын кытта тиийэн улахан үлэни онордо. Киһилээх хайатыгар икки сиринэн тахсыллар, Адыаччынан уонна Элгэһинэн. Ол курдук Ытык Дьааҥы сирин Улуу Киһилээх хайатыгар, Элгэс нэһилиэгиттэн 4 бураанынан 15 киһи сүдү сиргэ сүгүрүйэ, ытык Хайаҕа айаҥҥа туруннубут.
Элгэстэн тахсыыга, улахан киһи харалла сытар сиригэр, Аартыкпытын арыйарыгар көрдөһүү туомун оҥорон алгысчыппыт көҥүл ылла. Айаммытын салҕаан, хайа тэллэҕэр тиийиибитигэр, хайа оройугар дүҥүр охсо турар Ойуун омоонун көрдөрдүлэр, онон күүтэн туралларын биллэрдилэр. Хайа тэллэҕиттэн саҕалаан дүҥүр тыаһа, хобо уонна хомус тыаһа иһиллэн барда, ол быыһыгар тойук эмиэ иһиллэн ааһар. Үс чаастаах экстремальнай дабайыыны хотугу хоһууннар бэркэ кыайа-хото туттулар, дойдубут дьиктитин, таайыллыбат таабырынын билэрбитигэр туох баар кыахтарын, сатабылларын ууран үлэлээтилэр. Хайаны өксөйөн, Айыылар ыйан биэрбиттэринэн ытык таастарга бастакынан «Үс кут» тааһыгар Алгыс онордубут. Тиийиэхпитигэр диэри Айылҕабыт барахсан күүстээх тыалын-кууһун, хойуу хаарын туманын түһэрэн, тургутар курдук тымныытын толору көрдөрдө. Хайабытын бүрүйэн турар былыт күнү көрдөрбөт, тыала хаары ытыйан, муус кыырпахтарынан сытыытык сирэйи аһытар, киһини курдаттыы үрэр чысхаан тыаллаах.
Онтон алгысчыппыт Сардаҥалаах Алгыс түһэртэрбитин кэннэ салгынын сылытан, тыалын намыратан, былытын-хаарын уҕарытан кэрэ көстүүтүн арыйан биэрэн истэ. Сэттэ сыл буранынан дьон таһа сылдьар уолаттар «Мээнэ бу дойду аһыллыбат, сырдык дьоҥҥо эрэ аһыллар» диэн сөҕүөхтэригэр диэри, киһи эрэ сүргэтэ көтөҕүллэр дьикти-кэрэ иннибитигэр аһыллан киирэн барда.
Үс кут хайатыгар Сардаҥалаах Алгыһыгар этиттэриинэн маннык тыллар кэллилэр: Ийэ күммүтүгэр, Аҕа халлааммытыгар, бары Айыыларбытыгар, Айыыһыттаах Иэйэхсиппитигэр, ытык Киһилээх хайатын, хас биирдии таастар иччилэригэр үгүрү-сүгүрү нөрүйэн туран, Ийэ сирбит Улуу кутун ситимин тутан турар сүдү сирдэри сырдатыыга, хорук тымырдарын ыраастаан Ийэ сиргэ Ил-эйэ олохтонон, нуһараҥ олох кэлэригэр, Улуу Итэҕэл күн улууһун дьонун көмүскээн ылыахтааҕын, Айыы оҕолоро бары өйдүүллэрин туһугар, Саха омуга Дуоҕа былаах буолан инники күөҥҥэ тахсан, Сахалыы саҥа сатараан, Айыылартан түһэр Ийэ Алгыһынан алкыйан, дьиҥ Улуу Итэҕэли тарҕатар, үрдүк миссиялаах эбиппитин этиттэрдилэр. Алгыс сүрүнэ — инники кэскилгэ, ыччакка туһаайылынна. Саханы саха дэтэр, үтүө көлүөнэ тахсарын Алгыһынан дабатар аналлаахпытын тоһоҕолоон, бэлиэтээн этиттэрдилэр. Сэрии тохтуурун, анал байыаннай дьайыыга сылдьар уолаттар дьонноругар тыыннаах төннөллөрүгэр, кэрэ Аммабыт сирин харыстааһыҥҥа сир ситимин күүһүрдэллэригэр алгысчыппыт көрдөстө. Алгыһы өрө күүрүүлээх күүстээх энергиянан биир тыынынан этиттэрдилэр. Итинник, дойдубут сайдыытыгар улахан үлэни онотторон, сүргэни өрө көтөҕөн, сылаас хонноҕор сыһыаран дьикти кэрэни тиийиэхтээх хайаларбытыгар арыйан биэрэн истэ, тыал уостан, сылыйан барда, сыыйа күн көрөн, бүрүйэн турбут былыт аһыллан, таастар сүдүлэрэ бу көстөн кэллэ. Бары чэпчээн, өрө көтөҕүллүү туругар киирдибит.Ол иһин ыксаабакка улаханнык дуоһуйан, бу дьикти кэрэни сүрэхпитигэр инэриннибит, хас биирдии алыптаах мүнүүтэни өйбүтүгэр-санаабытыгар хатаатыбыт, дьикти уоскулаҥы уйулҕабытыгар, дууһабытыгар буллубут. Хас биирдии сылдьыбыт таас хайабыт, бэйэтин кистэлэҥин кэпсиир курдук арыллан, тахсыахпытыттан түһүөхпүтүгэр диэри алгысчыппытыгар Сардаҥалаахха быыстала суох Алгыс этиттэрдэ. Сарсыарда 8 ч киэһэ 10ч диэри сылдьаммыт, бурааннаах уолаттартан «Саамай уһуннук Киһилээх хайатыгар сылдьыбыт түмсүү» диэн номинация ыллыбыт уонна сайыспыт курдук турукка киирэн хааллылар.
«Миигин өбүгэлэрбинэн ыҥыттаран, ону кыргыттарбытынаан Аленалаах, Евдокиянан тиэрдэн, Улуу Киһилээххэ, Үс куту ситимниир улахан үлэни Үрдүк Айыылар оҥоттордулар. Үс кут тус туһунан үлэлии турбут буоллахтарына, билигин ситимнэнэн бииргэ үлэлээннэр, Аан дойдуга ил-эйэ олохтонуохтаах. Түмүктүүр үлэ эмиэ барыахтаах эбит диэн кэлэр, бэйэтин кэмигэр биллиэҕэ диэн буолла. Хайдахтаах курдук, Үрдүк Айыыларбыт итэҕэйэн, хас биирдиибитин талан, ыҥыран-угуйан аҕалан, Ийэ сир Улуу кутун тэбэр сүрэҕэр, ытык Киһилээх үрдүк эниэтигэр биирдэ көтүтэн таһаардылар! Элбэх киһини хамсатан, суолбутун туруоран биэрэн, чопчу кэмигэр уонна бириэмэтигэр, улахан үлэни оҥоттордулар. Итэҕэл баар — Күн улууһун дьонун көмүскээн-харыстаан олорор улуу күүс! Бу улахан миссияны Алгыһынан туомун оҥотторор сүдү күүһү Сахаларга биһиэхэ туттарбыттар. Онон эппиэтинэһэ олус улаханын өйдөөн туран, ис иммитинэн иһийэн, иһиллэнэн, толорбут үлэбит кэрэ бэлэҕэ — Айыы сарыалын сардаҥата буолан хас биирдии киһиэхэ бэйэтигэр, ыччат дьонугар уйгу буолан кутулуннун, чэгиэн бэйэҕит өссө чэлгиэрийэн, Айыылартан ситимҥит бөҕөргөөн, уһун үйэлэнии тутулун тутуҥ! Ийэ сиргэ чиҥник туран, бигэ- бөҕө олохтонуҥ! Улуу киһилээх бэлэҕэ- ис кэрэҕитин, айылгыгытын арыйыа, үс куккутун тэҥнии тутан, орто чээритин булларан, холку-наҕыл туруктаныаххыт, баҕарбыт баҕа санааҕыт туолуоҕа, ыарахантан толлубат ис көҥүлгүтүн тутуоххут! Айыы суолунан батыһан сырдыгынан сыдьаайыаххыт! Дом!» — диэн Сардаҥалаах бар дьонугар алгыһын уонна кынаттарыгар махталын тириэртэ.
Хайаттан төннөрбүтүгэр киэһэ Киһилээх иччилэрэ дүҥүр тыаһынан атаардылар, аллара хайа тэллэҕэр икки хара улар олорорун бэлэх оҥорон көрдөрөн махталларын бэлиэтин биллэрдилэр. Ону ааһан сырдаабыт сааскы сылаас бириэмэҕэ хаһан да мээнэ көстүбэт көстүүнү, көрүөхпүтүн баҕарбыт дьүкээбилбит дьиримин бэлэх оҥорон дуоһута көрдөрдүлэр. Дьааҥыттан айанныахпыт иннинэ алгысчыппытыгар этиттэриинэн Алгыс түһэртэрдилэр. «Үс куту тэҥнии тутан, орто чээритин булларан, бииргэ үлэлэтиҥ, айаҥҥыт аартыгын арыйдыбыт, сууланан сылдьыҥ, суолгутун сабабыт!»- дэттэрдилэр, махталынан атаардылар. Алгыстаах айаннар куруутун да маннык буолалларыныы, Киһилээхтэн эмиэ элбэх дьиктини көрөн-билэн кэллибит. Айылҕаҕа үлэбит таһынан киин сиртэн хоту тиийбит дьон быһыытынан, Үөттээх нэһилиэгэр Итэҕэлгэ сыһыаннаах тэрээһин ыыттыбыт. Бырагыраамабытын ылынан чугастааҕы үс нэһилиэк кэлэн кыттыыны ыллылар.
Кинилэр бэлиэтииллэринэн, 100-тэн тахса киһи олорор Үөттээх нэһилиэгин кулууба урукку өттүгэр хаһан да ыыппатах тэрээһиннэрэ дьону үөрдэр, тардар буолбуттар. Бу нууччалыы иитиилээх 9 араас омук олорор нэһилиэгэр үҥкүү, ырыа ансаамбылларын, араас түмсүүлэри Алгыс үтүө сардаҥатын илдьэ сылдьар кыргыттарбыт тэрийбиттэр. Чугастааҕы нэһилиэктэр кулууп ыытар тэрээһиннэригэр кэлэн кыттар, сэргэх үлэ барар буолбут. Кыргыттарбыт Алгыстан ылар сырдыктарынан дьону кэрэҕэ сирдиир аналламмыттар. Бу да сырыыга Остуолба нэһилиэгиттэн уонна улуус кииниттэн Баатаҕайтан уоннуу киhилээх түмсүүлэр кэлэн кыттыыны ыллылар, ону таһынан Үөттээх нэһилиэгин олохтоохторо эмиэ хаалсыбатылар. Тэрээһин Аммачаана тэрийбитэ үйэ чиэппэрэ буолбут «Алгыс» түмсүүтүн кыттыылаахтарын уонна «Алгыстаах Амма аатырбыт алгысчыта Аммачаана» кинигэтин билиһиннэрииттэн саҕаланна. Ол кэннэ Сардаҥалаах Алгыс түһэрдэ. Дьон-сэргэ алгыс ылан өрө көтөҕүллэн үөрдэ-көттө, барбыппыт кэннэ хойутаан истэн элбэх киһи хомойбутуттан, Ытык хайалаах буолан Итэҕэлгэ чугастарын уонна алгыс сардаҥатыгар куттара тардыһар буолан эрэллэр эбит диэн бэлиэтээтибит. Алгыска нууччалар, эбэҥкилэр кыттыбыттара биһигини өссө ордук үөртэ. Салгыы түмсүүлэр ырыаны-тойугу өрө туттулар, илиинэн киэргэл оҥоһуктарга быыстапкалар, уопут атастаһыыта, сахалыы таҥаһы көрдөрүү, хардары-таары маастар кылаастары ыытыы буоллулар. Ол курдук илии оҥоһуктарын быыстапкатын уонна киэргэллэри оҥорууга маастар кылааһы Марфа Сивцева, кинигэ суруйуутугар сүбэлэри Саргылана Мартынова — Аналлаана ыыттылар. Алгыска куруутун кэлэринэн Ольга Иванова «Ырыабын ыллыы сылдьыҥ, оччоҕо харысхалгыт өссө күүһүрүө» диэн этитиитин тутуһан «Алгыс» ансаамбыл «Доҕоруом, ыл, кэлиий» ырыатын Дьааҥы ытык сиригэр Үөттээх сыанатыгар бастакы холонуу оҥорбута ытыс тыаһынан доҕуһуолланна. Үөттээх нэһилиэгин бибилэтиэкэригэр Августина Васильевнаҕа Уйбаан Бөтүүнүскэй кинигэтин кыыһа Аналлаана, Аммачаана кинигэтин Баһылай кыыһа, Бөтүҥ нэһилиэгин кинигэтин Сардаҥалаах үөрүүлээх быһыыга- майгыга туттардылар. Баатаҕайдааҕы «Ветеран Севера» түмсүү салайааччы Евдокия Куприяновна Стручкова, быыстапкаҕа кылтан арааһынай оҥоһуктары, танастан тигиилэри көрдөрүүгэ туруордулар, сахалыы нууччалыы чабырҕах этилиннэ, ырыа ылланна. Ыаллыы сытар Остуолба нэһилиэгиттэн Анна Николаевна Слепцова салайааччылаах волонтердар түмсүүлэрэ дьахтар сахалыы соннорун, өттүк, түөс киэргэллэрин кэтэн көрдөрдүлэр, нэһилиэктэрин туһунан кэпсээтилэр, дойдуларын туһунан ырыа ыллаатылар. Тэрээһин оһуохайынан түмүктэннэ. Онтон баай астаах сандалы тула олорон санаа атастаһыыта, Алгыс тула кэпсэтии буолла.
Бары үөрэн-көтөн, элбэҕи билэн-көрөн, бэйэ-бэйэҕэ өйдөбүнньүк бэлэх бэрсэн тарҕастыбыт. Итинник Айылҕаҕа улахан үлэни онорбуппут таһынан, хоту дойду талааннаах Далбар хотуттарын кытта саха итэҕэлигэр биир санаалаахпытын, алгыс күүһүгэр итэҕэйиигэ биирбитин биллибит. Аммачаана тэрийбит Алгыс түмсүүтэ итинник, киэҥ хабааннаах үлэни ыытар. Бииртэн биир дойдубут туһугар ыалдьар, дьон-сэргэ уйгутун туһугар үлэлиир айылгылаах алгысчыттар итинник бэйэ-бэйэттэн ситимнэнэн үүнэн тахса тураллар.
Лариса НИКИФОРОВА-Баһылай кыыһа, «Алгыс» түмсүү чилиэнэ