Дьокуускай куоракка “Харысхал аартыктарынан” диэн Саха норуодунай суруйааччыта Василий Егорович Васильев – Харысхал төрөөбүтэ 75 сылынан араас интэриэһинэй тэрээһиннэр үгүс дьону түмэн ыытылла тураллар. Саха тыйаатырыгар суруйааччы күн сирин көрбүт күнүгэр “Эргиллиэм хайаан да” диэн испэктээх турда уонна аан бастаан Харысхал аатынан бириэмийэлэр туттарылыннылар. Кимнээх бастакы лауреаттарынан буоллулар?
Былатыан Ойуунускай аатынан Саха академическай тыйаатырыгар дьон-сэргэ тоҕуоруһа муһунна. Кинилэри «Амма түмсүү» (сал. А.Н. Кузьмин) арыылаах алаадьынан айах туттулар, Мээндиги сиригэр-уотугар үүммүт чэйинэн, мүөтүнэн күндүлээтилэр. Фойеҕа «Амгинский ракурс Харысхала» диэн хаартысканан быыстапка турда.
Онон кэлбит дьону Баһылай Харысхал эҕэрдэлии көрүстэ. Бу күн, кини төрөөбүт күнүгэр, Саха биллэр-көстөр атыыһыттарыттан биирдэстэрэ, дойдубутугар эргиэн дьыалата сайдарыгар аан бастакы олугу уурсубут Гавриил Никифоров — Манньыаттаах уолун уустук олоҕун, кини төрөөбүт дойдутуттан тэлэһийиитин, ыраах Кытай, Дьоппуон сиригэр сылдьан дойдутун хайдах курдук күүскэ ахтарын олус итэҕэтиилээхтик кэпсиир “Эргиллиэм хайаан да” испэктээх буолла. Испэктээх Саха академическай тыйаатырын көмүс пуондатыгар баар. Бу испэктээҕи Баһылай Харысхалбыт 2002 сыллаахха суруйан, режиссер, Саха норуодунай артыыһа Андрей Борисовы кытта тэбис тэҥҥэ үлэлээн бар дьонноругар таһаарбыттара күн бүгүнүгэр диэри суолтата сүппэт. Ол туоһутунан бу күн тыйаатыр саалата тобус толору киһинэн туолбута буолар. Испэктээх иннинэ режиссер Андрей Саввич Борисов, Саха норуодунай бэйиэтэ Наталья Харлампьева, СӨ култуураҕа уонна духуобунай сайдыыга миниистирэ Афанасий Ноев, РФ үтүөлээх, СӨ норуодунай артыыһа Анатолий Николаев, ХИФУ суруналыыстыкаҕа салаатын сэбиэдиссэйэ Олег Сидоров, Амма улууһун баһылыга Степан Кузьмин, Саха академическай тыйаатырын сүрүн режиссера Руслан Тараховскай, Харысхал быраата Егор Васильев, уола Кузьма Васильев уонна сиэнэ Александр Докторов көрөөччүлэр иннилэригэр тахсан Баһылай Харысхал туһунан сылаас тыллары эттилэр.
“Баһылай Харысхал аата Күлүмнүүр, Ойуунускай, Алампа, Николай Неустроев, Суорун Омоллоон, Иван Гоголев ааттарын кытта көмүс буукубанан тыйаатыр үрдүк өһүөтүгэр суруллан турар. Кини драматургияҕа 12 пьесаны туруорбута, Саха тыйаатырыгар 9 драмата турбута. “Саха норуотун чулуу дьонун, репрессияламмыттар, учуонайдар, бэлиитиктэр, суруйааччылар уонна бастакы атыыһыттар тустарынан 90-с сылларга суруйбут испэктээктэрэ өйбүтүн-санаабытын уһугуннарбыттара. Оччотооҕу бириэмэҕэ Сэбиэскэй сойуус эстэн, идеологиябыт аҕыйах хонук иһигэр симэлийэн хаалбыт түгэнигэр Харысхаллыын туруорбут испэктээктэргит биһиэхэ тирэх буолбуттара, санаабытын көтөхпүттэрэ, өйбүтүн-санаабытын тилиннэрбиттэрэ” диэн күн бүгүҥҥэ диэри элбэхтик эрийэллэр уонна этэллэр. Кини эрдэттэн уонна бириэмэтигэр суруйбут айымньыларын көрө бу 23 сыл тухары саалаҕа толору киһи кэлэрэ элбэҕи кэпсиир, өйдөтөр”, — диэн Андрей Саввич санаатын тириэртэ.
Испэктээҕи бары тыынынан олорон көрдүбүт, хайдах эрэ ол түгэҥҥэ баар буолан, Манньыаттаахтар тус иэдээннэрин чугастык ылынныбыт. “Оо хаарыаннаахай да дьоммут сиик буолан симэлийбиттэр эбит” диэн наһаа харааһынныбыт. Манна Амма аата хаста да ааттанна. Ол курдук холобура Гаврил Васильевич кыыһа Өлөөнө кэргэнин Бүөтүр Захаровы кытта Болугурга олорбуттар эбитин, бастакы кулубабыт Афанасий Рязанскай аара айаннаан иһэн сырдык тыына быстыбытын, онно кини бүтэһик санаата дойдутун туһунан сылаастык ахтыыта буоларын олус долгуйа биллибит. Артыыстар да оонньуулара, сцена да декорацията барыта олус итэҕэтиилээх, ол суостаах кэмнэри чугастык көрдөрөр. Саамай түмүккэ соҕотох кый ыраах дойдуга хаалбыт Манньыаттаах «Эргиллиэм хайаан да диэн» хаһыыта олус да киһи сүрэҕин кылын таарыйда…
“Харысхал суруйар дьоннорун олус бэйэтин чугас ыаллыы дьоннорун курдук кэпсээн таһаарар. Ол иһин артыыска оруолугар үлэлииригэр судургу. Аны режиссер уонна ааптар тэҥҥэ олорон үлэлииллэр. Онно артыыс эмиэ кыттыһар. Мин аан бастаан турарыгар Онтуолук оруолун толорбутум. Онно сорох сценаларыгар бэйэм эмиэ эбэн биэрбитим. Ону Баһылай Дьөгүөрэбис хабан ыла охсон, сонно суруйан, эйиэхэ аҕалан биэрэр. Хас биирдии артыыска оруол олох тыын. Кини ол оруолунан олорор. Баһылай Дьөгүөрэбис хас биирдии айымньытын суруйуутугар наһаа эппиэтинэстээхтик ылсара. Кини Саха тыйаатырын өһүөтүн өйөөн турар. Тыйаатыр саха дьонун өйүн-санаатын сааһылыыр тэрилтэ. Ол тэрилтэҕэ киллэрбит өҥөтө олох муҥура суох улахан. Өссө да испэктээхтэрэ туруохтара”, -диэн бэйэтин санаатын СӨ үтүөлээх артыыһа Айаал Аммосов үллэстэр.
Бу күн долгутуулаах түгэнинэн аан бастакытын Баһылай Харысхал аатынан эдэр айар интеллигенцияны өйүүр бириэмийэни туттарыы буолла. Дьэ кимнээх бастакы лауреаттарынан буоллулар? Ол курдук бириэмийэ үс, Харысхал айбыт-үлэлээбит хайысхаларынан туттарылынна. Ол курдук литэрэтиирэҕэ айар үлэтигэр ситиһиилэрин иһин бириэмийэни элбэҕи эрэннэрэр драматург Утум Захаровка Саха норуодунай бэйиэтэ, Саха сирин суруйааччыларын Сойууһун бэрэссэдээтэлэ Наталья Харлампьева, суруналыыстыкаҕа айар үлэтигэр ситиһиилэрин иһин бириэмийэни “Саха” НКИХ ханаалын “Талбан” биэриитин ааптарыгар Олег Колесовка – Талбаҥҥа ХИФУ сурунаалыыстыка салаатын сэбиэдиссэйэ, “Илин” сурунаал бас эрэдээктэрэ Олег Сидоров уонна тыйаатыр эйгэтигэр ситиһиилэрин иһин бириэмийэни Саха тыйаатырын артыыһыгар, “Эргиллиэм хайаан да испэктээххэ” Гаврил Никифоров- Манньыаттаах уолун Онтуолугу оонньообут тыйаатыр артыыһыгар Алдан Готовцевка РФ үтүөлээх уонна СӨ норуодунай артыыһа Анатолий Николаев дохсун ытыс тыаһын ортотугар туттардылар. Лауреаттар туппут олус тупсаҕай, Харысхал мөссүөннээх статуэткаларын кини биир дойдулааҕа, Соморсунтан төрүттээх, Арассыыйа худуоһунньуктарын сойууһун чилиэнэ, СӨ үөрэҕириитин, ону тэҥэ култууратын туйгуннара, П.П. Романов аатынан Дьокуускайдааҕы художественнай училище уһуйааччыта, АГИКИ доцена Александра Неустроева айан, толкуйдаан таһаарбыт. Худуоһунньук бу үлэни сүрэҕин баҕатынан, ис дууһатыттан иэйэн туран оҥорбут. Статуэткаҕа Харысхал толкуйдуу көрбүт мөссүөнүн кытта кини куруутун этэр “Сыал улахан уонна кылабачыгас буолуохтаах” диэн этиитэ суруллубут, сүүрэн иһэр дьөһөгөй оҕолоро уонна Соморсун аннынан уста сытар өрүһэ ойууламмыттар.
“Бырайыак аҕыйах хонук иһинэн толкуйданан, оҥоһуллан таҕыста. Мин ийэм Соморсун. Марина Мироновна Иннокентьева-Свинобоева диэн этэ. Харысхаллыын биир көлүөнэлэр диэххэ сөп. Быйыл саас Соморсуҥҥа тахса сылдьыбытым. Саҥа кулуубу көрбүтүм.
Бэйэм Бөтүҥҥэ кийииппин. Онон Амманы кытта ыкса сибээстээх буоламмын, аммаларга куруутун ыалдьабын. Ити бириэмийэ статуэткатын оҥороҕун дуо диэбиттэригэр ылсан, ис сүрэхпиттэн баҕаран, дууһабын ууран туран үлэлээтим. Итиннэ Харысхал сылгылары олус сөбүлүүрүн билэн, кини “Тураҕааскы”, “Аммаҕа саас этэ” айымньыларын ааҕан, ону сэргэ Наталья Харлампьева “Улуу сылгыһыт Баһылай Харысхал” диэн кэпсээбитин бибилэтиэкэ сайтыгар истэн, сүүрэн иһэр сылгылары киллэрдим, олоххо дьулуурдаах буолуу, айар кут көҥүллүк көтүүтүн бэлиэтэ. Ону кытта мырааннара, Амма эбэ уста сытара киирдилэр.
Кини таптаан этэр этиитин киллэрэн, сыал ытар тааһын курдук төгүрүк гынныбыт. Быйыл бириэмэ ыгым буолан толкуйтан матырыйааллара арыый атын буолла. Онон кэлэр өртүгэр эрдэттэн толкуйдаан бэйэбит ювелирнай мастарыскыайбытыгар алтантан уонна бронзаттан оҥоруохпут диэн былаанныыбыт”, — диэн Александра Анатольевна бириэмийэҕэ туттарыллыбыт статуэтка туһунан билиһиннэрдэ.
Харысхалга анаммыт декадалар салҕаналлар. Ол курдук Саха тыйаатырыгар өссө бүгүн «Көмүөл», ол кэнниттэн «Учуутал» испэктээхтэр көстүөхтэрэ, Ярославскай аатынан түмэлгэ киниэхэ анаммыт быыстапка арыллыаҕа.
«Амма олоҕо» хаһыат