Биһиги, аммалар, маннык биир дойдулаахпытынан киэн туттабыт. Үйэҕэ биирдэ кэлэн ааһар, алмаас таастыы кылабачыйа оонньуур талааннаах, ийэ айылҕаттан ананан, бэлэх буолан кэлэн ааспыт кэрэ киһилээхпитинэн.
Василий Егорович Васильев – Харысхал – ханна даҕаны күөн тутта кэпсиир күндү киһибит. Ылбаҕай кэпсээннээх, киэӊ далааһыннаах, биир алаас иһигэр баппат улахан киһи. Амма улууһун Мээндигитигэр төрөөн-үөскээн, кынат анньынан, киэӊ куйаарга, күөх дуолга көппүт суруйааччыбыт. Аммалар норуодунай суруйааччыбыт.
Миитэрэй Наумов, Баһылай Харысхал, Саргы Куо, Сэмэн Хаппытыанап, Көлбө Мэхээлэ – бу бары биһиги таптыыр суруйааччыбыт, тылбаасчыппыт, учууталбыт Баһылай Сөдүөтэбис Куолдьарап, «амматыйбыт» Бүлүү уолун, уһуйбут, литэрэтиирэ толоонугар олохтообут үөрэнээччилэрэ. Бу дьонтон үстэрэ Саха сирин «норуодунай суруйааччыта» диэн үрдүк ааттаахтар! Мантан ордук дьол учуутал киһиэхэ, суруйааччыга туох кэлиэй?
Баһылай Харысхал күн сиригэр кэлбитэ быйыл 75 сылын туолла. Бу үөрүүлээх бэлиэ сылы бүтүн Саха сирин үрдүнэн киэӊник бэлиэтиибит. Саамай ураты өрүтэ – сэбиэскэй былаас олохтонор буккуурдаах, дьалхааннаах кэмнэригэр туората көрүллүбүт, күн сырдыгын өссө көрө түһээри туспа сир халлаанын анныгар дугуйдаммыт саха дьонун, интэлигиэнсийэтин олохторун үөрэппит, чинчийбит үлэтэ. Кини драмаларынан уонтан тахса испэктээк Былатыан Ойуунускай аатынан дыраама тыйаатырыгар бар дьонун көрүүтүгэр, сыанабылыгар турбута. Уонна ол дьон сүрэҕин долгутан, ытатан-ыллатан, умнуллубат суолу хаалларбыта. Тус бэйэм кини суруйбут «Көмүөл» испэктээгин көрбүт дьоллоохпун. Бу айымньылара — киһи олоҕу көрүүтүн тосту уларытар да кыахтаах айымньылар. Бу иһин биһиги киниэхэ махталбыт муӊура суох.
Ахсынньы 4 күнүгэр Болугур олохтоох бибилэтиэкэтигэр Харысхалга анаан «Баһылай Харысхал Аммаҕа үтүөтэ» диэн кэпсэтии буолла. Бибилэтиэкэ үлэһиттэрэ Марианна Иннокентьевна Егорова, Наталья Николаевна Софронова кини талааныгар сүгүрүйээччилэри мунньан, бэртээхэй көрсүһүүнү тэрийдилэр.
Бу дьон ортолоругар Харысхалы кытта сааһын тухары «эн-мин» дэһэн алтыспыт доҕоро Ньургун Баһылайабыс Куолдьарап, оскуолаҕа биир кэмӊэ үөрэммит кыргыттара Елена Семеновна Никифорова, Надежда Иннокентьевна Кондакова, Мария Евсеевна Петрова, биир кэмӊэ үлэлээн ааспыт, Болугур баһылыга Мария Васильевна Софронова бааллар. Кинилэр сылаас тылынан аҕыннылар, кини айымньытын, киһи быһыытынан өрүттэрин сырдаттылар.
Сүрдээх интэриэһинэй кэпсэтии тэнийдэ. Элбэҕи биллибит, ыйыттыбыт, санаабытын үллэһиннибит. Бу ураты киһи ол көрдүүр-чинчийэр үлэтигэр матырыйаал булаары Саха сиригэр эрэ буолбакка, инньэтэх акыйаан уӊуорунан Эмиэрикэнэн, Япониянан, Финляндиянан, Кытайынан айаннаан сылдьыбытын, араас кыһалҕаны көрбүтүн, олоххо араас утарсыылары көрсүбүтүн туһунан киһи эрэ истэ олоруох курдук кэпсээтилэр. Холобур, Эмиэрикэҕэ сылдьан, харчыта бүтэн хаалан, уулуссаҕа хонон турар эбит. Бу маннык сылдьыы чахчы күүстээх баҕаны, дьулууру уонна тулууру туоһулуур буоллаҕа.
Барахсан, учууталын Баһылай Сөдүөтэбис Куолдьарабы олус да ытыктаан, кини туһугар кыһаллан, бэйэтинэн тылланан туран, кини үбүлүөйдээх түгэннэрин тэрийэр эбит. Ньургун Куолдьарапка баай билиитин, кэрэ кэпсээнин иһин дириӊник махтанабыт.
Кыраайы үөрэтээччи, болугурдар күтүөппүт Тимофей Трофимович Никифоров иһиттэр истэ олоруох курдук кэпсээниттэн эмиэ элбэҕи сомустубут.
«Харысхал» диэн аатын суолтатын Марианна Егорова маннык диэн билиһиннэрдэ. Мээндигигэ оҕото суох ыал удаҕан сүбэтинэн аймахтарыттан ымыы гынаары оҕо ылан ииппиттэр. Ол удаҕан: «Оҕо төрөөтүн кытта инчэҕэйдии ымыы буолбут уолгут хоонньугар быраҕаарыӊ» — диэбит. Ол ыал бэйэлэрин уоллара Жилин диэн дьикти ааттаммыт. Кэлин улаатан, Жилин Петрович советскай-партийнай үлэһит буола үүммүт. Бу ыал ол ымыы буолбут оҕолорун таптаан-махтанан, Харысхал диэн сахалыы ааттаабыттар. Ол Харысхал диэн оҕо Василий Егорович төрөппүт аҕата Егор Михайлович эбит. Егор Михайлович нэһилиэгэр ветеринарнай үлэһитинэн, сылгыһыттар салайааччыларынан үтүө суобастаахтык үлэлээбит. 1947 сыллаахха Екатерина Васильевнаны кытта ыал буолан, 5 оҕоҕо күн сирин көрдөрөн, оҕолоро үтүө, үлэһит дьон буолбуттар.
Олохтоох ааптар, спорт бэтэрээнэ, хоһоон суруйар Галина Гаврильевна Максимова Харысхал аатынан буолбут «Анабыл хоһоон» күрэҕэр кыттыбыт хоһоонун долгуйа иһиттибит.
Нэһилиэкпит баһылыга Андрей Никитич Петров бэйэтинэн кэлэн, көх-нэм буолан, кэпсэтиигэ кыттан санаатын эппитэ, махтаммыта истэргэ бэрт диэн буолла.
Итии чэй иһэ, атах тэпсэ олорон, улахан дьон уустук дьылҕаларын туһунан истэр-билэр үчүгэйин! Хайдах эрэ бары испититтэн көтөҕүллэн, үөрэ сырдаан, туох эрэ кэрэҕэ тиксэн, үрдээн, кынаттанан тарҕастыбыт.
Галина Максимова хоһооно «Чахчы кини – Харысхал»
Кырдьык киһи – чахчы кини,
Олорбута – сүдү киһи.
Баайга ымсыы долгуппатах,
Ордорбут сахатын тылын.
Улуу дьоннор-аксакаллар
Убаастыыллара кинини,
Саха норуотун чулуута,
Чахчы бүгүрү – Харысхал.
Таӊнарыы абата-кыһыыта,
Сүүрбэһис үйэ саӊата
Эдэркээн олоҕу быспыта,
Эмсэттэ этэ саханы.
Архыыпка кырдьыгы була,
Чаҕыйбакка сытыы киһи
Аан дойдуну кэрийбитэ,
Норуот күүһэ үбүлэнэн.
Саха норуотун кырдьыгын
Үрүӊ лиискэ таһаарбыта,
Өссө да сытыы бөрүөтэ
Элбэхтик суруйуо хааллаҕа.
Кэскиллээх дьыала ситиэҕэ
Доҕор-атас көмөтүнэн,
Норуот таптала, махтала
Умнубат үтүө киһини.
Татьяна Петрова, Болугур.